Бөлім: «Ақын өлеңдері жинағы»
Өлең – шағын көлемді поэзиялық шығарма. Ырғағы мен ұйқасы қалыпқа түскен, шумағы мен бунағы белгілі тәртіпке бағынған нақысты сөздер тізбегі. Өлеңнің түрлері мен жанрлары әр алуан: ода, элегия, баллада, сонет, т.б. Кең мағынасында өлең қысқа көлемді поэзиялық туындылардың жалпы атауы болса, тар мағынада музыка өнер мен сөз өнеріне ортақ туынды, яғни ән өлеңі. Қазақ ауыз әдебиетіндегі халық өлеңдері еңбек-кәсіпке орай (аңшылық, төрт түлік, наурыз өлеңдері), ескілікті наным-сенімге байланысты (бақсы сарыны, арбау), әдет-ғұрып негізіндегі (салт, үйлену, мұң-шер өлеңдері), қара өлең, тарихи өлең, айтыс өлеңдері болып бөлінді. Өлең сөздердің болмысы, жаратылысы аса күрделі, оған ишара, меңзеу, салыстыру, жұмбақтау, астарлау, бейнелеу, теңеу, ұқсату, т.б. тән. Өлең лирика жанрында кең тарады, тақырыбы жағынан саяси, көңіл күйі, табиғат, махаббат және философия түрлерге жіктеледі.
Лұқпан хакім
(Рабғузидан)Ұғлына үш насихат айтты Лұқпан,Олардың оңалмас жан сөзін жыққан.– Бұларды болма өмірде ұмытушы,Сүйіклі, – деді, – ей, ұғлым, іштен..
© Тұрмағамбет Ізтілеуұлы
Өгіз бен есек
Бір диқан келіп хазірет Сүлейменге,— Арза бұл айтатұғын, – деді менде.Үйретсең хайуанаттың тілін, тақсыр,Болар ем кездескендей көңілім кенге."Әлемнің..
© Тұрмағамбет Ізтілеуұлы
Соқыр мен ақсақ хикаясы
Бағдатта патша өткен Рашид-һарун,Бақ орнап бағындырған жанның бәрін.Шарттарын шариғаттың айлап бажай,Сұлтан боп саясаттың құрған дарын,Данышпан..
© Тұрмағамбет Ізтілеуұлы
Ләк-ләк пен шымшық
Сүлеймен сұлтан болып сүрді дәурен,Есепсіз бар еді пәйкі пері, дәуден.Мәжмұғы мақұлы қатты мұтыйғы айлап,Оздырды қатарынан Қадыр Мәулен.Бір күні..
© Тұрмағамбет Ізтілеуұлы
Шағала мен тасбақа
Бетінде айдын көлдің асыр салып,Жүруші ед бір шағала аулап балық.Қайраты — қолтықтағы қос қанаты,Сермесе, желдей зулап, судай ағып.Көріп бір көкте..
© Тұрмағамбет Ізтілеуұлы
Мұхаммет пайғамбар туралы хикая
Мұхаммет атты Мұрсалың,Жас қалды ата-анадан.Жабыр, жапа көп көріл,Айлады раһлат панадан.Тілегін тілеп үмбеттің,Тынбады тілі бір сағат,Таспиһ, Таһіл..
© Тұрмағамбет Ізтілеуұлы
Жолаушы мен дана
Жолығып бір жолаушы бір данаға:– Жетемін, – деді, – қашан мен қалаға?.– Барасың асықпасаң бір-ақ күнде,Қонасың асықсаң бес екі араға.Деп дана, езу..
© Тұрмағамбет Ізтілеуұлы
Қара қоңыз
Жер жүзін қара қоңыз қаптайды жаз,Бір боққа қырық-елуден қонбайды аз.Кетеді бірінікін бірі алып,Еркелеп, енелеске еткендей наз.Біреуі қуып барып..
© Тұрмағамбет Ізтілеуұлы
Кете Жүсіп пен Даңмұрынға айтқаны
Татулық — таусылмайтын кен секілді,Кен сақтау – шама келсе, шен секілді.Ортаңда татулықтың тұрса туы,Дос, дұшпандемес сені "кем секілді".Осы айтқан..
© Тұрмағамбет Ізтілеуұлы
Қаңлы Жүсіп пен Кете Жүсіпке
Бірінші айтқаны:Аппазға, абайласаң, көз едіңдер,Келісіп, кекиіспей, дегенін бер.Екеуің екі жаққа ақырайсаң,Ағаңды, әркім: "Қитар — гөзелім" —..
© Тұрмағамбет Ізтілеуұлы
Омар мен Нұрмаханға
Көп ойланған өте артық— Көп сөз айтып көпіргеннен.Мәнді болса, аз сөз артық,— Мәнсіз болып, сетілгеннен.Ауызбірлік, тату артық,— Тоз-тоз болып..
© Тұрмағамбет Ізтілеуұлы
Омар мен Таубайдың Жүсібіне айтқаны
Бектерім, бір-біріңмен болсаң тату,Тарығып, тартпассыңдар тіпте қату."Жемейді біріккенді бөрі" деген,Бұрынғы қариялардан қалған ату.Қайраты қатарынан..
© Тұрмағамбет Ізтілеуұлы
Молла Ермұраттың жұмбағының жауабы
Мәктубың, молла Ермұрат, келді мұнда,Оқыдық өлеңіңді мағал ғұнна.Дананың дара заңды біреуі едің,Көрсетер кеуілге ұнар, көпке ымла.Басыңа бақ орнығып..
© Тұрмағамбет Ізтілеуұлы
Тұрмағамбет пен Сәнбала
Тұрмағамбет:Алтайы көз алдымда, көрдім түлкі,Боларын біле алмадым кімнің мүлкі.Қуғанмен, қолға түспей, қалсам босқа— Сақтандым: "Болармын, – деп, –..
© Тұрмағамбет Ізтілеуұлы
Тұрмағамбет пен Жүрсін
Тұрмағамбет:Жарайды жазған хатың, інім Жүрсін,Қиғаш қас, құралай көз нағыз һүрсің!Баласы Алтынайдың болғаннан соң,Айбынба, білімге бай, анық..
© Тұрмағамбет Ізтілеуұлы
Тұрмағамбет пен Әбдікәрім
Әбдікәрім Оңалбаевтың Қосым, Түспембет дейтін кісілердің ауылында бала оқытып жүргенде сол ауылға қыдырып барған Тұрмағамбет Ізтілеуұлына жазған..
© Тұрмағамбет Ізтілеуұлы
Алты ақынның өмір туралы айтысы
Шораяқтың Омарының ауырып жатқанда "Бұл науқас, сірә, менен үзбеді қол" деген өлеңін оқығаннан кейін Тұрмағамбет ақынның жазғаны:Келтірмес өлімді..
© Тұрмағамбет Ізтілеуұлы
Тұрмағамбет пен Шахар ақынның қиял жарыстырып айтысуы
Тұрмағамбет:Қарыштың кемдігінен өспеді ойым,Елу мың ең азында болса қойым.Жеті мың жылқы, түйе жатса қаптап,Байтаққа болар еді күнде тойым.Пұл жатса..
© Тұрмағамбет Ізтілеуұлы
Тұрмағамбет пен Шәді төре
Тұрмағамбет:Аралап таттым тұзын талай жердің,Барлығын айта алмаймын, көргендердің.Көп жерін кезіп жүріп бұл жаһанныңҒаламда бір ғажайып патша..
© Тұрмағамбет Ізтілеуұлы
Көп екен көргеніңнен кермегенің
Көп екен көргеніңнен кермегенің,Жақсы екен бәрінен де өлмегенің!Болғасын атың — Адам, асылың — лай,Бола ма басқылауға көнбегенің.Еркі бар егіншінің..
© Тұрмағамбет Ізтілеуұлы
Түрмеде айтқаны
Ұйтқыма, ойым, енді олай, былай,Арылар сабыр қылсаң, бастан лай."Кейіні кеніш — реніштің" болатұғын,Тітіреп тұрса-дағы жұртың жылай.Шаттықтың..
© Тұрмағамбет Ізтілеуұлы
Саламат жатырсың ба жолдас Абат
Саламат жатырсың ба, жолдас Абат,Салынған түрме ішінде неше қабат.Жүйрікке жүзден озған сейістер де,Суытып, сылап-сипап жабу жабады.Келтіріп күйіне..
© Тұрмағамбет Ізтілеуұлы
Түрмеде
О, баста оқығансың парсы, арап,Жазушы ем романдар оған қарап.Ұнатып оларымды оқығандар,Ішкендей өшіруші еді шарап.Ондайша өнерімді есіткен..
© Тұрмағамбет Ізтілеуұлы
Дүниеге келгеннен соң мирас өлмек
Дүниеге келгеннен соң, мирас — өлмек,Өлген соң, қайта айнал ып жоқ қой келмек!Соны ойлап өз-өзімнен қайнап, тасып,Қиялым көкірегімді кетті..
© Тұрмағамбет Ізтілеуұлы
Өтініш Әліпілам "кеп" пен "ре"
Өтініш, "Әліпілам" "кеп" пен "ре",Салдырған сардардайсың көпке кіре.Халықтарға қамаудағы қараударсың,Жоқтығын жағдайының жүрсін біле.Сондықтан..
© Тұрмағамбет Ізтілеуұлы