Бөлім: «Поэмалар»

Поэма — эпостық жанрдың бір түрі; белгілі бір оқиғаны, адам тағдырын, заман шындығын эпикалық не лирикалық үлгідегі өлеңмен сипаттайтын көлемді поэтикалық шығарма. Поэма көбіне сюжетке құрылып, кейіпкерлердің қарым-қатынасын, тартыс-таласын, күйініш-сүйініш, мінез-құлық, іс-әрекеттерін суреттейді. Поэма барлық халықтың әдебиетінде кездесетін көне жанр. Мысалы, ежелгі грек әдебиетінде “Илиада”, “Одиссея” эпикалық поэмалары, ертедегі орыс әдебиетінде халықтық дастандар (былина) мен “Игорь жасағы туралы жыр”, т.б. поэмалар кеңінен мәлім. А.С. Пушкиннің “Мыс салт атты”, М.Ю. Лермонтовтың “Мцыри”, Н.А. Некрасовтың “Русьте кім жақсы тұрады?” атты шығармалары поэма жанрының классикалық үлгісі саналады. Абайдың “Ескендір”, “Масғұт”, Ш.Құдайбердіұлының “Қалқаман — Мамыр”, М.Абайұлының “Медғат — Қасым”, М.Сералиннің “Гүлқашима”, С.Торайғыровтың “Кедей”, “Адасқан өмір”, т.б. шығармалары қазақ әдебиетіндегі поэманың үздік туындылары. Поэма кеңестік дәуірдегі қазақ әдебиетінде кемел жанрға айналды. М.Жұмабаевтың “Батыр Баян”, С.Сейфуллиннің “Көкшетау”, І.Жансүгіровтің “Құлагер”, С.Мұқановтың “Сұлушаш”, Т.Жароковтың “Тасқын”, Ә.Тәжібаевтың “Абыл”, қаласыАманжоловтың “Ақын өлімі туралы аңыз”, І.Бекхожиннің “Батыр Науан”, т.б. туындылары поэманың таңдаулы нұсқаларына жатады. 20 ғ-дың 2-жартысында қазақ әдебиетінде поэма жанры айрықша дамыды. Х.Ерғалиевтің “Құрманғазы”, Ж.Молдағалиевтің “Мен қазақпын”, Ғ.Іайырбековтің “Дала қоңырауы”, І.Мырзалиевтің “Қызыл кітап”, М.Шахановтың “Өркениеттің адасуы”, “Жазагер жады космоформуласы” сияқты идеялық мазмұны терең, көркемдік қуаты жоғары поэмалар қазақ әдебиетінің арнасын кеңейтті.
МАХАМБЕТ ДЕСЕМ...
Махамбет десем – Махамбет десем, тегі мен,Мына заманның,Бишікеші мен бегінен,Теперіш көріп,Құлын да даусы шырқырап,Қызғыш құс көрем,Кете алмай жүрген..
©  Серік Тұрғынбеков
МАХАМБЕТПЕН МҰҢДАСУ
1Уа, Махамбет – Арлы ата!Көңілдің күйін зарлата,Көзімнің жасын парлата.Ақ дауылы аралас – Жаңбырлата,Қарлата...Тәңірге тартқан тасфиқтай,Отыз мәрте..
©  Серік Тұрғынбеков
МАХАМБЕТТІҢ СОҢҒЫ СӨЗІ
1Есем кетті тағдырғаБасқа түгіл – Бас кетті...Көзімнің жасы көл емес,Теңіз дерсің теңселгенШендестірсең жетпейді – Себелеп жауған жаңбыр да!Ағайын..
©  Серік Тұрғынбеков
МАХАМБЕТ
Халқым!Мені көрдің бе?Кеудесі бар,Басы жоқ.Жауы бар да,Досы жоқ.Жүрегінің қаны жоқ,Көңілінің хошы жоқ.Кім айтады – Еліме,Исатайдың..
©  Серік Тұрғынбеков
ҚАРАОЙДАҒЫ ҚАРАЛЫ КҮН
Қара түн – Қара мақпал – ай қараңғы,Қара бұлт – Қара аспанды жайлап алды.Қасында,Қапталдасып,Қатарласып,Қос болып жүретіндерҚайда қалды?!Қасында қасы..
©  Серік Тұрғынбеков
МАХАМБЕТ ПЕН БАЙМАҒАМБЕТТІҢ БЕТТЕСУІ
Баймағамбет:– Ай-жұлдыздың аманында,Хан Жәңгірдің заманындаМойныңа Тұмар емес,Пәле тағындыңҚайтіп қағындың, Махамбет!Махамбет:– Өзің еркіңмен,Айтқан..
©  Серік Тұрғынбеков
МАХАМБЕТТІҢ МҰҢЫ
1Алды...Алды бәрін де,Несі қалды алмаған.Алты басты алпауытАйналасын жалмаған.Ала құйын секілдіАлай-түлей бір заманЖер мен көкті жалғаған.Ел билесеЕс..
©  Серік Тұрғынбеков
МАХАМБЕТТІҢ ОЙЫ
Ей, Ықылас,Ықылас!Атыңа сай емессің – Сыртың бүтін болғанмен,Ішің – ірің, ып-лас.Аңнан артық кейпің жоқ,Адам болып жүргенменКиім киіп, жұтып..
©  Серік Тұрғынбеков
БАС ТУРАЛЫ
Осы кезде «атойлап»Бастап шығар Бас керек.Астындағы аты ойнап,Асқақ шығар жас керек.Қорықпайтын жауынанЖүрек керек десек те,Бұл дүниенің дауынан –..
©  Серік Тұрғынбеков
БАЙМАҒАМБЕТТІҢ БАЙЛАМЫ
Бір айла ойлап тапты Баймағамбет,Бойында ашу-ыза, қайнаған кек.Түбінде бір сұмдықтың болары анық,Зұлымдық кімге қашып пайда бермек?!Білгенге бұл..
©  Серік Тұрғынбеков
«ХАН ОРДАСЫ»
Нарын құмнан – Жасқұстан,Жау анталап тұс-тұстан.Қара тобыр – Қор болды,Ханың болды Қас-дұшпан!Күмбір қақпай – Күй асыл, Қыран ұшпай – Қиясы.«Хан..
©  Серік Тұрғынбеков
МАХАМБЕТТІҢ ИСАТАЙДЫ ЖОҚТАУЫ
1Данадан туған – Дара еді.Қарадан туған – Хан еді.Жұртына іңкәр жүрегіХалқына қамқор жан еді.Тақырларға таяныш,Пақырларға пана еді.Сұңқар болса –..
©  Серік Тұрғынбеков
ЖӘҢГІР ХАН МЕН МАХАМБЕТТІҢ БЕТТЕСУІ
Жәңгір:– Қайт райдан,Махамбет!Қайтпасыңа хақың жоқ,Қолыңа ұстар қылышың,Астыңа мінер атың жоқ.Ептесерсің ептессең,Кептесерсің кептессең,Кеңкелесіп..
©  Серік Тұрғынбеков
МАХАМБЕТТІҢ БАСЫ
Махамбеттің Басы – Жұмыр Жер шары:Таулары бар айбынды,Қос жанары – Қатар жатқан жұлдыздай,Қос құлағы – Қатпар-қатпар шың-құздай.Маңдайы –..
©  Серік Тұрғынбеков
МАХАМБЕТШЕ ТОЛҒАСАМ...
Заман да, заман, заман-ай,Заманым болды лайлы.Қалың тұман,ҚатыгезТұмшалап тұрКүн-Айды.Дүр-дүр етіпДүние.Дір-дір етіпҚара жер,Қамығатын..
©  Серік Тұрғынбеков
ЖӘҢГІРДІҢ МОНОЛОГЫ
Мен Жәңгірмін,Жәңгірмін!Кейіпкері ән-жырдың.Ел мейірін ңандырған,Жер мейірін қандырғанБілгендерге – Бар мендеҚұдіреті жаңбырдың!Қорғап дала..
©  Серік Тұрғынбеков
БЕКЕТ АТАҒА ТАБЫНУ
Бекет Ата!Бер батаңды,Белді будым сынбасқа.Бекер туып,Бекер өлсем,Бұл дүниегеБосқа келгенБір пенде,Болғаным да баяғы.Белді будым...Бекер қарап..
©  Серік Тұрғынбеков
МАХАМБЕТТІҢ ОЙЫ
Тайып кетіп «тобадан»,Қанға құмарНеге Адам?!Алас ұрғанАлпауыт,Аласысы бардай-ақ,Аз ғана топ-момындыАлып жатыр жағадан!Мың ішінде бір әңгі,Еске салар..
©  Серік Тұрғынбеков
ФАТИМАНЫҢ СИПАТЫ
1Ай нұрындай ажары,Бұл ғаламның гөзалы.Төңірегі думан-той,Тарқамаған базары.Ақыл-естен айрылар,Түскен жанның назары,Ғашықтықтан кісініңАз болмаған..
©  Серік Тұрғынбеков
ТӨРЕЛЕР ТУРАЛЫ ТОЛҒАУ
Қазақтың бір елі бар – Төре деген.Уықтай – бастау алған керегеден.Жиылып көтереді шаңырақты,Құралып – Желбау,Үзік,Дөдегеден.Тұрған соңШаңыраққа тіреу..
©  Серік Тұрғынбеков
ЖӘҢГІР ХАН НЕНІ ОЙЛАДЫ?
Әуел бастаЖәңгірдің – Ойлаған ойы бек еді...Халқына деген парызыШашынан да көп еді.Ердің жайын қолайлап,Елдің қамын жеп еді.Ертеден азан..
©  Серік Тұрғынбеков
ИСАТАЙДЫ АҢСАУ НЕМЕСЕ МАХАМБЕТТІҢ МҰҢЫ
1Бар ма едіИсі қазақта,Исатайдан асқаның.Қапыда кеткен,Қайран Ер,Хас тірлікте – Қас-қағым.Опасыз мынау дүниедеОлай-бұлай болам деп,Ойламаған бас..
©  Серік Тұрғынбеков
МАХАМБЕТШЕ ТОЛҒАСАМ...
1Жегідей жегенЖер-көкті.Жедінің желі ұрып тұр,Алай да түлейАйнала – Құралай салқын – суық тұр.Нәмұрт көңіл қалжырап,Заманға – Зауал жуық тұр.Кешегі..
©  Серік Тұрғынбеков
ИСАТАЙДЫҢ СОҢҒЫ ШАЙҚАСЫ НЕМЕСЕ БАТЫРДЫҢ ӨЛІМІ
1Исі қазақ ішіндеИсатайдан асқан ер бар ма?Бекетай құмның бауыры,Тастөбеде деген жер бар ма?Құба дала,Құм Нарын – Қуалай қонған ел бар ма?Исатайды..
©  Серік Тұрғынбеков
ФАТИМАНЫҢ ОЙЫ
Салып едім ақылға,Көнбей қойдың мақұлға,Темірдейін тезі бар – Тиме деп ем Батырға,Жәңгір-ай,Ойламап ем,Болар депДәл қазіргі хәл бұлай!Гүл шықпайды..
©  Серік Тұрғынбеков