Бөлім: «Ақын өлеңдері жинағы»
Өлең – шағын көлемді поэзиялық шығарма. Ырғағы мен ұйқасы қалыпқа түскен, шумағы мен бунағы белгілі тәртіпке бағынған нақысты сөздер тізбегі. Өлеңнің түрлері мен жанрлары әр алуан: ода, элегия, баллада, сонет, т.б. Кең мағынасында өлең қысқа көлемді поэзиялық туындылардың жалпы атауы болса, тар мағынада музыка өнер мен сөз өнеріне ортақ туынды, яғни ән өлеңі. Қазақ ауыз әдебиетіндегі халық өлеңдері еңбек-кәсіпке орай (аңшылық, төрт түлік, наурыз өлеңдері), ескілікті наным-сенімге байланысты (бақсы сарыны, арбау), әдет-ғұрып негізіндегі (салт, үйлену, мұң-шер өлеңдері), қара өлең, тарихи өлең, айтыс өлеңдері болып бөлінді. Өлең сөздердің болмысы, жаратылысы аса күрделі, оған ишара, меңзеу, салыстыру, жұмбақтау, астарлау, бейнелеу, теңеу, ұқсату, т.б. тән. Өлең лирика жанрында кең тарады, тақырыбы жағынан саяси, көңіл күйі, табиғат, махаббат және философия түрлерге жіктеледі.
Тәтиді жоқтау
Қара бір таудың жылғасы,Халқының бағлан құлжасы,Сүйіндіктің ағасы,Алтыннан салған сырғасы,Алаштан дұшпан сөз келсе,Алдында жүрер жорғасы.Қара бір..
© Мәшһүр Жүсіп Көпейұлы
Тақпақ
Арай, арай, арай бар,Арай толған сарай бар.Бурылша атқа бұғау бар,Бұғауды кесер егеу бар.Сом темірге балға бар,Сомсынғанға Құдай бар!Ақ сұңқар, сен:..
© Мәшһүр Жүсіп Көпейұлы
Мысал-аңыз үлгілері
Қаршығаны мақтағаныБір кісінің қаршығасын ит өлтірді. Бұ кісі көп жылады. Жылап бұ өлеңді айтты:Айтамын Құдайдан соң Мұхаммедті,Сібірде көкжал салды..
© Мәшһүр Жүсіп Көпейұлы
Жұбату
Қара суды жағалай қаз барады,Анасынан айырылып қыз барады.Қара суға қан кұйсаң, ағар- кетер,Жат кісіге қыз берсең, алар-кетер!- Жылама, бикем..
© Мәшһүр Жүсіп Көпейұлы
Жоқтау өлеңдері
Бұрынғы жоқтау үлгісі.Алты атасы бай өткен,Алты атанға жүк артқан.Жеті атасы бай өткен,Жеті атанға жүк артқан.Ұяда сұңқар түлеткен,Қияда сұңқар..
© Мәшһүр Жүсіп Көпейұлы
Жарапазан
Жарапазан айта келдім, сіз байларға,Кім кетіп, кім жетпеген бұл айларға?!Кірерсіз сегіз бейіш сарайларғаМұхаммед үмбетіне шақыр рамазан!Бір келген он..
© Мәшһүр Жүсіп Көпейұлы
Жар-жар (1-нұсқасы)
Бір толарсақ, бір тобықСанда болар, жар, жар!Қырық кісінің ақылыХанда болар, жар-жар!«Әкем-ай!» - деп, жылама,Байғұс қыздар..
© Мәшһүр Жүсіп Көпейұлы
Бопы төренің қарындасын жоқтағаны
Күдері белбеу белімде,Азалы болдым елімдеБопекем жарлық берген соң,Жүре бердім жөніме.Бас, бас өлім, бас өлім,Басынан келген осы өлім.Жапырағын..
© Мәшһүр Жүсіп Көпейұлы
Беташар
Келін күйеудің үйіне келгенде, сәлем салып отырады. Күйеудің туғандары, ағайындары бәрі отырады. Онан соң бір кісі ағаштың басына бір асыл бұйым..
© Мәшһүр Жүсіп Көпейұлы
Бақсының сөзі
Әуелі, Құдай, сен оңда,Сен оңдасаң, біз мұнда!Тілегеп тілек және бер,Қас бедеуге бала бер!Жақсы Құдай, жай Құдай,Мырза Құдай, бай Құдай!Әуелі Құдайым..
© Мәшһүр Жүсіп Көпейұлы
Бата үлгілері
Иа, Құдайым, жарылқа:Жарылқасаң, малды қыл,Біткен жұрттың алды қыл,Бұтан қас сағынғанныңМалын алып, жарлы қыл!Алла әкбар!Иа, Кұдайым, бала берсін,Мал..
© Мәшһүр Жүсіп Көпейұлы
Балғынды жоқтау
Басында қу ағаштың тақияң тұр,Ақ күміс, адыра қалғыр, жарқырап тұр!Келмесең сол барғаннан, жалғызым-ай,Артыңда қалған апаң аңырап тұр.Жеткенде жеті..
© Мәшһүр Жүсіп Көпейұлы
Бір әйелдің ботасын жоқтағаны
Ертеде бір қатынның бойжеткен қызы болыпты. Екі ботасы бір інгенге тел болыпты. Үйіне бір қонақ қонып: «Қырықтың бірі - қыдыр!» - деп..
© Мәшһүр Жүсіп Көпейұлы
Қызыл гүл жасарсайшы солып жатқан
Әр нәрсе шағымызда болып жатқан.Жақсылық ойлаңыздар, біздің халық,Тастаңыз жамандықты толып жатқан,Құрметті ел билеген хакімдер деЖыландай зәрін..
© Мәшһүр Жүсіп Көпейұлы
Қиянат
Жақсы қыз бозбалаға пар болғандай,Жiгiтi душар болса, жар болғандай!Теңi емес бiр жауызға (пасыққа) берсе егер (агер),Көңiлi көтерiлмей, зар..
© Мәшһүр Жүсіп Көпейұлы
Ғибратнама
Япырмай, кессем бе екен мен тілімді,Үйрендім қайдан өнер, көп білімді.Өткіздім қасірет пен қапалықтаҚызықты ойнап-күлер мезгілімді.Болдым ғой..
© Мәшһүр Жүсіп Көпейұлы
Шайтанның саудасы
Сөз қылып жаза бердім жоқтан-бардан,Далаға от жақтырдым қалап қардан.Бір нақыл, жұртқа таңсық жәдігер сөзХазірет Ғайса рухолла пайғамбардан.Бос сөзді..
© Мәшһүр Жүсіп Көпейұлы
Хал-ахуал
Жігіттер, жақсы қайда өнер шашқан,Жүдеген ғаріптердің көңілін ашқан,Анау озық, мен кейін қалам ба деп,Көз салып бірін бірі шамаласқан?Сүрініп ат аяғы..
© Мәшһүр Жүсіп Көпейұлы
Соқыр, саңырау және жалаңаш
Жалғанда таппай бiр жар жалғыз жүрдім,Кез болмай мен иеме далаға үрдім.Айтқанмен көп соқырға кім нанады,Дегенмен жұрт көрмеген бiр iс..
© Мәшһүр Жүсіп Көпейұлы
Нәпсi аждаһа
Дүние, ойлай берсем, жалған дейдi,Әркім дi әлекке тек салған дейдi.Дүниенi өле-өлгенше қуып-қуып,Ауызы аңқиып [құр босқа] қалған дейдi.Хикаят сөз..
© Мәшһүр Жүсіп Көпейұлы
Мәшһүрдiң өзiн таныстыруы
Тiрлiк пен денсаулықта – баста бағым,Онан соңғы дәулетім – тiл мен жағым.Құдай берген он екi мүшелерім ,Өз өнерім өзіме–алтын..
© Мәшһүр Жүсіп Көпейұлы
Көшпелі болған жұрттың шаруасы бар
Көшпелі болған жұрттың шаруасы бар,Сарт, ноғай жан сақтайды саудасы бар.Жезқұйрық жапалақпен жемтіктес боп,Сұрайтын бір-бірінен сауғасы бар.Арасы..
© Мәшһүр Жүсіп Көпейұлы
Киік
О заманда бар екен жалғыз киік,Тамам кәпір аттанды тұзақ жиып.Тұзағына кәуірдің (кәпірдің) киік түсіп,Тартып үзіп кете алмай, қалды киік.Құдайым..
© Мәшһүр Жүсіп Көпейұлы
Ит дүние
Бұ дүние жолдас емес адамзатқа,Кетедi, қайта тастап жанған отқа.Дүниенiң жамандығын көзiне айтып,Ғазал қып бес-алты ауыз жаздым хатқа.Бұ дүние..
© Мәшһүр Жүсіп Көпейұлы
Жүйрік ат, көңіл ашар қыран, тазы
Жүйрік ат, көңіл ашар қыран, тазы,Жігітті жібермейді малдың азы.Әркім-ақ жамандыққа көңіл берді,Тыятын болмаған соң мықты қазы.Сөзі бар замандастың..
© Мәшһүр Жүсіп Көпейұлы