Бөлім: «Ақын өлеңдері жинағы»
Өлең – шағын көлемді поэзиялық шығарма. Ырғағы мен ұйқасы қалыпқа түскен, шумағы мен бунағы белгілі тәртіпке бағынған нақысты сөздер тізбегі. Өлеңнің түрлері мен жанрлары әр алуан: ода, элегия, баллада, сонет, т.б. Кең мағынасында өлең қысқа көлемді поэзиялық туындылардың жалпы атауы болса, тар мағынада музыка өнер мен сөз өнеріне ортақ туынды, яғни ән өлеңі. Қазақ ауыз әдебиетіндегі халық өлеңдері еңбек-кәсіпке орай (аңшылық, төрт түлік, наурыз өлеңдері), ескілікті наным-сенімге байланысты (бақсы сарыны, арбау), әдет-ғұрып негізіндегі (салт, үйлену, мұң-шер өлеңдері), қара өлең, тарихи өлең, айтыс өлеңдері болып бөлінді. Өлең сөздердің болмысы, жаратылысы аса күрделі, оған ишара, меңзеу, салыстыру, жұмбақтау, астарлау, бейнелеу, теңеу, ұқсату, т.б. тән. Өлең лирика жанрында кең тарады, тақырыбы жағынан саяси, көңіл күйі, табиғат, махаббат және философия түрлерге жіктеледі.
Дүрбелең
Алау тілі әлсін-әлсін ұзарып,Ашуланды оттың көзі қызарып.Уақытымды,Тынышымды,Ырқымды ап,Деп қазанның суы шықты бұрқылдап.Езуінен ақ көбігін..
© Қадыр Мырза Әли
Кетпен жыры
Кетпенмін,Кетпенмін,Есімде өткен күнШаруаға қашандаЖәрдемге жеткенмін.Кетпенмін,Кетпенмін,Күс қолды өпкенмін.Құйынмен алысып,Құмға гүл..
© Қадыр Мырза Әли
Сабын жыры
Сабынмын,Сабынмын,Тазаға табындым.Адамның еңбекқорҚолына бағындым.Сабынмын,Сабынмын,Жастық тыс,ЖабындыңКірлесе,Ақ көбікБолып мен..
© Қадыр Мырза Әли
Шылым жыры
Шылыммын,Шылыммын,Сөзі рас ғылымның:Сорымын жүректің,Жүйкенің,Жұлынның.Шылыммын,Шылыммын,Бос кеткен пұлыңмын.Шексең — патшаңмын,Шекпесең..
© Қадыр Мырза Әли
Қаңбақ жыры
Қаңбақпын,Қаңбақпын,Өзімді алдаппын.Желге ерсең — жерсізсіңДегенге нанбаппын.Қаңбақпын,Қаңбақпын,Құйын мен шаңдақтыңКөшіне ілесіп,Қызыққа..
© Қадыр Мырза Әли
Жарыс
Қара су боп тер ақты,Қызып алған денеміз.Түріп алып балақтыЖарысып біз келеміз.Баратын жер алыста,Баратын жер шалғайда.Он баламыз жарысқан,Озып шығар..
© Қадыр Мырза Әли
Шөңге теру
Етік кию жоқ ойда,Жалаң аяқ тоғайғаЖидек іздеп барып ем,Жүргізбеді шоңайна.Астымда атым-таяғым,Қайттым ізбен баяғы.Қолым теріп бүлдірген,Шөңге терді..
© Қадыр Мырза Әли
Жаза
Қорқытпақ боп інімді:Шақырып бар жынымды,Құбыжық қып өзімді,Ойнақшытып көзімді,Айналдырып тонымды,Күжірейтіп жонымды,Тымақ киіп басыма,Барып едім..
© Қадыр Мырза Әли
«Кәмпит»
Азу тісім ауырды,Жатып қалдым бүк түсіп.Тауыстым бар сабырды,Бір жақ ұртым кетті ісіп.Қарындасым монтиғанМұны анықтап көрмейді.— Ұртыңдағы..
© Қадыр Мырза Әли
«Қарбыз»
Шашсыз жүр деп басқалар,Алдырып ем шашымды.Құрдасымның оспадарҚылығына ашындым.— Піскен бе деп «қарбызың»?—Шықпай қойды..
© Қадыр Мырза Әли
Бұлақ
Ойында жоқ құрдым кезбек, қаңғымақ,Ойында жоқ кірпік ілмек, қалғымақ.Қайдасың деп жасыл жайлау, жасыл бақ,Ағады кеп, ағады кеп бал бұлақ.Аялдау жоқ..
© Қадыр Мырза Әли
Шарайна мен Шүберек
Қарамай тіпті өзінеКөрікті түгіл албасты,Кір жұғып мөлдір жүзіне,Айнаның бетін шаң басты.Кәдеге талай жарағанАйнаға жан мән бермеді.Алдына келіп..
© Қадыр Мырза Әли
Қасиетсіз қамқорлық
Күнбағарға Бұлт айтты:— Білмеймін мен балтайтты!Тасбауыр жан демегін,Қашан да әзір көмегім!Күн көзінен сарғайыпКетесің..
© Қадыр Мырза Әли
Өшіргіш пен Қарындаш
— Кемшілікті сүймеймін,Ешкімге бас имеймін!Бұрысыңды өшірем,Дұрысыңа тимеймін!—Деді Өшіргіш досына,—Сен не дейсің осыма?!—..
© Қадыр Мырза Әли
Есеп білмеген Есек
— Шығар, қарап тұрғанша,Бір жердегі бір қанша?—Деп Торы Айғыр берді есеп,Шығара алмай тұрды Есек.Ақылдасып, бірлесіп,«Бір жерде бір..
© Қадыр Мырза Әли
Алпауыт пен Қаптесер
Кебежеден бал тауып,Ұрлап жатты Алпауыт.Көріп қалды Қаптесер,Кез осы ғой шап десер.— Ортақтастыр олжаңа,Әйтпесе, мен қожаңа!..—Сасып..
© Қадыр Мырза Әли
Қанден мен Төбет
Қанден айтты Төбетке:— Ұқсамайсың сен итке!Келген жұртқа үрмейсің,Бөгде жанды көрмейсің.Жүрексізсің, қорқақсың,Ебедейсіз..
© Қадыр Мырза Әли
Бұзау мен Тоқты
Бұзауға қарны ашқан соң Токты келіп,— Шөбіңнен бір жейтіндей берші!— деді.Ал Бұзау өтірікті соқты келіп,— Сұраған сенен бұрын..
© Қадыр Мырза Әли
ЖҰЛДЫЗДАР
Күндізгі демі басылып,Күшейгенде түнгі ызғар.Меруерттей шашылып,Мөлдірейді жұлдыздар.
Жымың қағып ойнайды,Түнгі аспанның ғажабы-ай!Көзін қысып..
© Тұрысбек Еділбаев
Жымың қағып ойнайды,Түнгі аспанның ғажабы-ай!Көзін қысып..
АЯЗ
– Аяз деген немене,Шақырғанға келе ме?Далада ол тоңа ма,Әлде үйге кеп қона ма?
– Аяз үйге қонбайды,Далада да тоңбайды,Шынықпаған..
© Тұрысбек Еділбаев
– Аяз үйге қонбайды,Далада да тоңбайды,Шынықпаған..
АҚ ҚАР
Қар жауып тұр далада,Қар жауып тұр қалада.Аққала ғып соғатынКерек қой қар балаға.
Қар жауып тұр қорада,Қора қарға тола ма?Қар басса егер..
© Тұрысбек Еділбаев
Қар жауып тұр қорада,Қора қарға тола ма?Қар басса егер..
ҚЫС
Маңайымыз ақ мамық,Сықырлайды ақша қар.Бүлдіршіндер шаттанып,Жатыр мүлгіп бақшалар.
Мұз құрсауын құрсанып,Жалтырайды суаттар.Жоталарын күн шалып,Көз..
© Тұрысбек Еділбаев
Мұз құрсауын құрсанып,Жалтырайды суаттар.Жоталарын күн шалып,Көз..
Қанденнің қаһары
Күпті болып көп етке,Жата бермей бүк түсіп,Жазығы жоқ ТөбеткеҮрді Қанден мықтысып:— Аф! Аф!— деді,— Аф!— деді,Қанден бе ол..
© Қадыр Мырза Әли
Сақал-мұрт пен Ұстара
— Досым, мінің көп тегі,Мақтаса да сені жұрт.Бізсіз күнің жоқ!— дедіҰстараға Сақал-мұрт.Болды сөйтіп масқара,Орынсыз дау..
© Қадыр Мырза Әли
Тиыншыл Тиін
Қызықтырып көк тиын,Жаз жаңғағын Ақ ТиынСатып-сатып тауысты,Болды сөйтіп «табысты».Аяз қысқан қыс күні,Сатып ескі-құсқыны,Сол жаңғақтыКөп..
© Қадыр Мырза Әли