Бөлім: «Ақын өлеңдері жинағы»
Өлең – шағын көлемді поэзиялық шығарма. Ырғағы мен ұйқасы қалыпқа түскен, шумағы мен бунағы белгілі тәртіпке бағынған нақысты сөздер тізбегі. Өлеңнің түрлері мен жанрлары әр алуан: ода, элегия, баллада, сонет, т.б. Кең мағынасында өлең қысқа көлемді поэзиялық туындылардың жалпы атауы болса, тар мағынада музыка өнер мен сөз өнеріне ортақ туынды, яғни ән өлеңі. Қазақ ауыз әдебиетіндегі халық өлеңдері еңбек-кәсіпке орай (аңшылық, төрт түлік, наурыз өлеңдері), ескілікті наным-сенімге байланысты (бақсы сарыны, арбау), әдет-ғұрып негізіндегі (салт, үйлену, мұң-шер өлеңдері), қара өлең, тарихи өлең, айтыс өлеңдері болып бөлінді. Өлең сөздердің болмысы, жаратылысы аса күрделі, оған ишара, меңзеу, салыстыру, жұмбақтау, астарлау, бейнелеу, теңеу, ұқсату, т.б. тән. Өлең лирика жанрында кең тарады, тақырыбы жағынан саяси, көңіл күйі, табиғат, махаббат және философия түрлерге жіктеледі.
Зұқа қажыны бәйбішесі Доридың жоқтауы
Барады жалған өтіп-ақ,Белқұдық болды-ау топырақ.Бір-ақ күнде сөнгені-ай,Ордамда жанған шам-шырақ.Аузыңнан арыз естімей,Ел-жұртың қалды зар..
© Қазақ халық ауыз әдебиеті
Мүсиді он үш жастағы қызының жоқтауы
Қайғымен шыққан дәтімді.Біразырақ жоқтайын,Асыл гауһар затымды.Абыройлы, жан әкем!Туысың артық нәсілді.Өрекпіген сұм көңіл,Су сепкендей басылды.Қырық..
© Қазақ халық ауыз әдебиеті
Мүсиді он жеті жастағы қызының жоқтауы
........................................................................Туғаннан соң анадан-ой!Адамзаттың бәрі..
© Қазақ халық ауыз әдебиеті
Құдайбергенге айттырған дауыс
Енді осы жерден бастайын,Жәкемнің ақыл үлгісін.Шығарайын сөзбененКөңілімнің кірлісін.Үлкен аға, кіші іні,Түсуші еді күнде ісің.Қоғамының..
© Қазақ халық ауыз әдебиеті
Әкеден бала жас қалды-ау!
Әкеден бала жас қалды-ау,Ақылдан бәрі бос қалды-ау.Бісміллә деп бастайын,Көңілді жаспен басайын.Иманды болғыр, сабазым,Зарымды айтып сарнайын.Сабазым..
© Қазақ халық ауыз әдебиеті
Әкені жоқтау
Бісміллә еді сөз басым,Айтсам бір келер көз жасым.Кетіпті-ау әкем келмеске,Иманың болсын жолдасың!Бір пайғамбар Нүсіп-ті,Басынан сұңқар ұшыпты.Кеше..
© Қазақ халық ауыз әдебиеті
Биссимилләдан бастайын
Биссимилләдан бастайын,Тездете айтып саспайын.Иманды болғыр, әкежан!Аузымнан қайтып тастайын.Есік алды қос арық,Екеуі де бос арық.Иманды болғыр..
© Қазақ халық ауыз әдебиеті
Биссимиллә деп бастайын
Биссимиллә деп бастайын,Асығыс айтып саспайын.Кешегі жүрген жәйлы әкем,Жоқтаусыз қайтып тастайын.Ажал шіркін жеткенде,Айрылдық жұртым панадан.Опасыз..
© Қазақ халық ауыз әдебиеті
Азалы адамдарды жұбатуға айтылған көріс
Базардан келген ақ жаулық,Шетінен алдым қол жаулық.Жылама күнім, сабыр ет,Қалғанға берсін денсаулық.Ақ көйлек кисе, бедер жоқ,Ойласа, ойда нелер..
© Қазақ халық ауыз әдебиеті
Сәби балалар үшін жоқтау
Алатаудың көркі—Төсінен аққан бұлағы.Ағын судың сымбаты—Жайқалып шыққан құрағы.Оркиіктің көркі—Ойнақтаған лағы.Сұңқарды сұлу көрсеткен—Қанатының..
© Қазақ халық ауыз әдебиеті
Жылқы ішінде дөнен кер
Жылқы ішінде дөнен кер,Ақылы мол кемеңгер.Кемеңгер атадан айрылдым,Қалайша жылайды демеңдер.Ағайын-туған кеп жатыр,«Жыламаңдар» деп жатыр.Кемеңгер..
© Қазақ халық ауыз әдебиеті
Өлім шыққан жерге көңіл айту
...Қайғының бір қиялы түсті ойға,Жайылды шымырлатып өне бойға.Адамзаттың басына іс түспесе,Адамға сөз келе ме бекер жайға.Ажал тура келіпті..
© Қазақ халық ауыз әдебиеті
Есенәлінің Исмайылдың баласына айтқан көңілі
Ай, Ысмайыл мырза!Күншілік жерден көрінген,Дарақ едің таудағы.Барша халыққа паналы.Бас бұтағы екі алма,Біреуі жерге түсіпті,Тікенсіз ажал..
© Қазақ халық ауыз әдебиеті
Батырханның баласына айтылған көңіл
Есенқұл мен Қозыбай уақ руындағы Батырханның баласы өлгенде былай деп көңіл айтқан екен:— Жазмыштың ісі күшті,Ақ сұңқар ұядан ұшты.Кетті келмес..
© Қазақ халық ауыз әдебиеті
Жұбату
Өтпейтін өмір жоқ,Сынбайтын темір жоқ.Қияғы бүтін сұңқар жоқ,Тұяғы бүтін тұлпар жоқ.Шудасы бүтін түйе жоқ,Кекілі бүтін бие жоқ.Жанып бітпес көмір..
© Қазақ халық ауыз әдебиеті
Айтамын да қайтамын
Айтамын да қайтамын,Тыңдағанға бір пара.Ел шетіне сөз келді,Қолымды ақша бір құсқа сермедім.Сермесем де білмедім.Білдіруші бар ма екен?!Алып арыстан..
© Қазақ халық ауыз әдебиеті
Әке қазасына айтылған көңіл
Келіп ем, шақырған соң Сары жаққа,Көрмеген ағайынды танымаққа.Қадірлі болыс қайтыс болған екен,Әуелі дұға оқыдым аруаққа.Бір Алла ақыретін..
© Қазақ халық ауыз әдебиеті
Есік алды...
Есік алды күрке еді-ау,Күркеден атым үркеді.Алтыннан қымбат атажан,Тақтаймен бетің бүркелді.Есіктің алды шие еді,Шиеге қолым тиеді.Ел жақсысын..
© Қазақ халық ауыз әдебиеті
Тұрсынғалидың сүйегімен қоштасу
Кеттің бе енді, кеттің бе,Бұл дүниеден өттің бе?«Жесірлік» деген сұм тағдыр,Басымды бүркеп жеттің бе?Өлсемші, Алла, өлсемші,Мені жұртым..
© Қазақ халық ауыз әдебиеті
Сүйекті үйден шығарғанда айтылатын жоқтау
Қош енді, әкем, қош енді,Қоштасқан жерім осы енді.Қателігім болса енді,Кешір, әкем, балаңды,Кеттің-ау, әкем, кеттің-ау!Көзімнің жасын төктім-ау!Жел..
© Қазақ халық ауыз әдебиеті
Өлім шыққан жерге көңіл айту
Қайрат деген қыран бар,Қайғыға тізгін бермейтін.Қайғы деген жылан бар,Өзекті шағып өртейтін.Үміт, сенім, тілек бар,Қуантып қуат алдырар.Жылау деген..
© Қазақ халық ауыз әдебиеті
Естірту, тоқтау, көңіл айту
Аққу ұшып көлге кетті,Ақ сұңқар ұшып шөлге кетті.Ол адасып кеткен жоқ,Бәріміз баратын жерге кетті.Арғымақтың тұяғыТасты басса, кетілер,Сазды басса..
© Қазақ халық ауыз әдебиеті
Адам оң жаққа салынғанда айтылатын жоқтау
Түйем жатыр шаңдақта,Жез бұйдасы ақ мақта.Жыламай қайтып шыдайын,Арысым жатыр оң жақта.Мінгендей атым бурыл тай,Алтыннан қазық суырылды-ай.Арысымды..
© Қазақ халық ауыз әдебиеті
Ертілеудің өлер алдында айтқаны
Өсиет мен айтайын, ағаларға,Өзімнен жасы кіші балаларға.Шықпассың еш қызметсіз иман жимай,Жиылып шайтан, жындар қамаларға.Дүние фәни адам малын..
© Қазақ халық ауыз әдебиеті
Қобыланды
Кешегі өткен заманда,Он екі баулы ноғайдаҚыдырбай деген бай болған(Ақшахан деген хан болған)Байлығы асқан жан екен,Малы жерге сыймағанДұшманның тілін..
© Қазақ халық ауыз әдебиеті