Бөлім: «Жұмбақтар жинағы»
Жұмбақ – адамның ой-өрісін, алғырлығын, білімін сынау мақсатында нақты бір зат немесе құбылыс тұспалдап сипатталатын шағын әдеби жанр.
Жұмбақ жанры дүние жүзі халықтары әдебиетінің көпшілігінде бар. Бұл жанрға Аристотель “Жұмбақ – жақсы жымдасқан метафора” деп анықтама берген. Жұмбақ әдебиеттің ежелгі үлгілерінде, ауыз әдебиетінде жиі кездесетіндіктен оны ғылымда “фольклорлық жанр”, “халықтық поэзияның шағын түрі” деп санау орын алған. Алайда, қазіргі заман әдебиеті өкілдерінің, әсіресе, балалар әдебиеті авторларының шығарм-ғында Жұмбақтар топтамасы жиі кездеседі. Сондықтан оны тек фольклорлық жанр аясында шектеуге болмайды.
Жұмбақ жанры дүние жүзі халықтары әдебиетінің көпшілігінде бар. Бұл жанрға Аристотель “Жұмбақ – жақсы жымдасқан метафора” деп анықтама берген. Жұмбақ әдебиеттің ежелгі үлгілерінде, ауыз әдебиетінде жиі кездесетіндіктен оны ғылымда “фольклорлық жанр”, “халықтық поэзияның шағын түрі” деп санау орын алған. Алайда, қазіргі заман әдебиеті өкілдерінің, әсіресе, балалар әдебиеті авторларының шығарм-ғында Жұмбақтар топтамасы жиі кездеседі. Сондықтан оны тек фольклорлық жанр аясында шектеуге болмайды.
Мезгілсіз піспейді.
Піспей түспейді,
Шыңнан құласа,
Шекесі іспейді.
Жауабы: Жаңғақ
Піспей түспейді,
Шыңнан құласа,
Шекесі іспейді.
Жауабы: Жаңғақ
Өзі қызыл,
Бауырында бар,
Жалғыз сызық.
Бұған жұрттың,
Бәрі де ынтық.
Жауабы: Бидай
Бауырында бар,
Жалғыз сызық.
Бұған жұрттың,
Бәрі де ынтық.
Жауабы: Бидай
Бала-бала, балалар,
Мүйізінен су шіп,
Таяғынан балалар.
Жауабы: Тары
Мүйізінен су шіп,
Таяғынан балалар.
Жауабы: Тары
Алыстан көрсем ақ тас,
Жақыннан көрсем – дәмді ас.
Жауабы: Күріш
Жақыннан көрсем – дәмді ас.
Жауабы: Күріш
Бір тауық балапан басты жерге кіріп,
Баласын шығармақшы жерде жүріп.
Ол жерден мойнын созып балалады,
Қарасақ, мыңнан да көп бетін..
Баласын шығармақшы жерде жүріп.
Ол жерден мойнын созып балалады,
Қарасақ, мыңнан да көп бетін..
Асты тақта,
Үсті тақта,
Ортасы жасыл мақта.
Жауабы: Пісте
Үсті тақта,
Ортасы жасыл мақта.
Жауабы: Пісте
Пошымы бар домалақ,
Көріп қойдым сығалап.
Жақсы болса тұрмысы,
Шығады екен қоғалап.
Бес ай тамам біткенде,
Қаптап алдым құмалақ.
Жауабы:..
Көріп қойдым сығалап.
Жақсы болса тұрмысы,
Шығады екен қоғалап.
Бес ай тамам біткенде,
Қаптап алдым құмалақ.
Жауабы:..
Жайлы, жұмсақ төсегім,
Домаланып өсемін.
Қабат-қабат тоным бар,
Қалай оны шешемін?
Жауабы: Орамжапырақ
Домаланып өсемін.
Қабат-қабат тоным бар,
Қалай оны шешемін?
Жауабы: Орамжапырақ
Япырым-ау, бір мақұлық осындай-ау,
Қасында екі сойыл емес жаяу,
Шабатын өткір оның қылышы бар,
Қолына түскен жанды болмайды аяу,
Жымқырып қиып..
Қасында екі сойыл емес жаяу,
Шабатын өткір оның қылышы бар,
Қолына түскен жанды болмайды аяу,
Жымқырып қиып..
Жапанның желдей жүйрiгi,
Жетедi көктiң бұйрығы.
Жеткенде бұйрық, апыр-ай,
Шошаңдай берер құйрығы.
Жауабы: Бүркіттің қоян алуы
Жетедi көктiң бұйрығы.
Жеткенде бұйрық, апыр-ай,
Шошаңдай берер құйрығы.
Жауабы: Бүркіттің қоян алуы
Садақша мойнын иілтіп,
Көрген жанды сүйсінтіп,
Жүзгенде көлдің сәні өзі,
Судағы құстың нәні өзі.
Жердегі құстың серкесі,
Көктегі құстың..
Көрген жанды сүйсінтіп,
Жүзгенде көлдің сәні өзі,
Судағы құстың нәні өзі.
Жердегі құстың серкесі,
Көктегі құстың..
Күндегі тамағы –
Балықтың шабағы.
Теңізге барғандар,
Жағадан табады.
Жауабы: Шағала
Балықтың шабағы.
Теңізге барғандар,
Жағадан табады.
Жауабы: Шағала
Сөз үйретсең қайталайды,
Өздігінен айта алмайды.
Жауабы: Тоты
Өздігінен айта алмайды.
Жауабы: Тоты
Өзі сақ, өзі ұсақ,
Шықылықтап тұрмайды.
Өсекшіге ұқсап,
Құйрығы ұзын, ала.
Бұл қандай құс, бала?
Жауабы: Сауысқан
Шықылықтап тұрмайды.
Өсекшіге ұқсап,
Құйрығы ұзын, ала.
Бұл қандай құс, бала?
Жауабы: Сауысқан
Аяғы түйеге ұқсайды,
Құс болса да ұшпайды.
Жауабы: Түйеқұс
Құс болса да ұшпайды.
Жауабы: Түйеқұс
Тіріден өлі туады,
Өліден тірі туады.
Жауабы: Жұмыртқа
Өліден тірі туады.
Жауабы: Жұмыртқа
Күндіз тіпті ұшпайды,
Түнде тышқан ұстайды,
Көзі шамға ұқсайды.
Жауабы: Жапалақ
Түнде тышқан ұстайды,
Көзі шамға ұқсайды.
Жауабы: Жапалақ
Қанаты бар,
Қауырсыны жоқ.
Жауабы: Жарқанат
Қауырсыны жоқ.
Жауабы: Жарқанат
Судан шықса баладай,
Тәй-тәй басып қалады-ай.
Жауабы: Қаз
Тәй-тәй басып қалады-ай.
Жауабы: Қаз
Там басына тары жайдым.
Жауабы: Жұлдыздар
Жауабы: Жұлдыздар
Себелеп інжу шашады,
Сергітіп көңіл ашады.
Жауабы: Жауын
Сергітіп көңіл ашады.
Жауабы: Жауын
Алдымда әр түрінен жібек жіптің,
Аспанға әшекейлеп кесте тіктім.
Жауабы: Кемпірқосақ
Аспанға әшекейлеп кесте тіктім.
Жауабы: Кемпірқосақ
Тақиям толы сөк,
Ерте тұрсам дым да жоқ.
Жауабы: Жұлдыздар
Ерте тұрсам дым да жоқ.
Жауабы: Жұлдыздар
Көзі жасты,
Тұра қашты.
Жауабы: Бұлт
Тұра қашты.
Жауабы: Бұлт
Аспанға ұшар бу болып,
Жерге қайтар су болып.
Жауабы: Бұлт
Жерге қайтар су болып.
Жауабы: Бұлт