Бөлім: «Жұмбақтар жинағы»
Жұмбақ – адамның ой-өрісін, алғырлығын, білімін сынау мақсатында нақты бір зат немесе құбылыс тұспалдап сипатталатын шағын әдеби жанр.
Жұмбақ жанры дүние жүзі халықтары әдебиетінің көпшілігінде бар. Бұл жанрға Аристотель “Жұмбақ – жақсы жымдасқан метафора” деп анықтама берген. Жұмбақ әдебиеттің ежелгі үлгілерінде, ауыз әдебиетінде жиі кездесетіндіктен оны ғылымда “фольклорлық жанр”, “халықтық поэзияның шағын түрі” деп санау орын алған. Алайда, қазіргі заман әдебиеті өкілдерінің, әсіресе, балалар әдебиеті авторларының шығарм-ғында Жұмбақтар топтамасы жиі кездеседі. Сондықтан оны тек фольклорлық жанр аясында шектеуге болмайды.
Жұмбақ жанры дүние жүзі халықтары әдебиетінің көпшілігінде бар. Бұл жанрға Аристотель “Жұмбақ – жақсы жымдасқан метафора” деп анықтама берген. Жұмбақ әдебиеттің ежелгі үлгілерінде, ауыз әдебиетінде жиі кездесетіндіктен оны ғылымда “фольклорлық жанр”, “халықтық поэзияның шағын түрі” деп санау орын алған. Алайда, қазіргі заман әдебиеті өкілдерінің, әсіресе, балалар әдебиеті авторларының шығарм-ғында Жұмбақтар топтамасы жиі кездеседі. Сондықтан оны тек фольклорлық жанр аясында шектеуге болмайды.
Түрі шар сияқты,
Түсі қан сияқты,
Дәмі бал сияқты.
Жауабы: Шие
Түсі қан сияқты,
Дәмі бал сияқты.
Жауабы: Шие
Әрі қызыл әрі тәтті,
Татқан жанды таңырқатты.
Жауабы: Алма
Татқан жанды таңырқатты.
Жауабы: Алма
Өзі жерде бұғып жатыр,
Сақалы сыртқа шығып жатыр.
Жауабы: Сәбіз
Сақалы сыртқа шығып жатыр.
Жауабы: Сәбіз
Шақырсаң, өздігінен бара алмайды,
Сұрасаң, бірде жауап бере алмайды.
Егер де отқа салсаң, өліп кетер,
Бір жерін кесіп алсаң, қанамайды.
Жауабы:..
Сұрасаң, бірде жауап бере алмайды.
Егер де отқа салсаң, өліп кетер,
Бір жерін кесіп алсаң, қанамайды.
Жауабы:..
Қыс болса, ұзын бойлы жалғыз тұрған,
Жаз болса, түрлі құстар келіп қонған.
Қысты күні киімсіз, жазда киімді,
Жыбырлап түрлі жәндік соған..
Жаз болса, түрлі құстар келіп қонған.
Қысты күні киімсіз, жазда киімді,
Жыбырлап түрлі жәндік соған..
Шөлде гүлдейді, құлпырады,
Суда өмірі қырқылады.
Жауабы: Сексеуіл
Суда өмірі қырқылады.
Жауабы: Сексеуіл
Жаз кигені жаңа нәш,
Қыста жап-жалаңаш.
Жауабы: Терек
Қыста жап-жалаңаш.
Жауабы: Терек
Жүзін орап гүлменен,
Күнге қарап телмірер.
Тіспен шағып, тілменен
Дәмін татқан ел білер.
Жауабы: Күнбағыс
Күнге қарап телмірер.
Тіспен шағып, тілменен
Дәмін татқан ел білер.
Жауабы: Күнбағыс
Сәл иіліп, сәнденіп,
Бақшада тұр сары бөрік.
Күзде жинап жаншысаң,
Сорғалайды май болып.
Жауабы: Күнбағыс
Бақшада тұр сары бөрік.
Күзде жинап жаншысаң,
Сорғалайды май болып.
Жауабы: Күнбағыс
Айт десе, жүгірмес,
Су тисе, сілкінбес.
Жауабы: Шөп
Су тисе, сілкінбес.
Жауабы: Шөп
Онда барып, ондай болдым,
Мұнда келіп, мұндай болдым,
Белін буған қындай болдым.
Жауабы: Ши
Мұнда келіп, мұндай болдым,
Белін буған қындай болдым.
Жауабы: Ши
Алыстан қарасаң, қара,
Жақындасаң, бала.
Ұстаған таяқ,
Жесең, тамақ.
Жауабы: Кеурек
Жақындасаң, бала.
Ұстаған таяқ,
Жесең, тамақ.
Жауабы: Кеурек
Бір кезде қыз, келіншек болған мырза,
Өзінің көркемдігіне болып ырза.
Біраздан соң түрін көрсең,
Қалады бөлек-бөлек болып сайда.
Жауабы:..
Өзінің көркемдігіне болып ырза.
Біраздан соң түрін көрсең,
Қалады бөлек-бөлек болып сайда.
Жауабы:..
Әртүрлі, орта бойлы, ұзын құлақ,
Өзіне міндеттесе, қызмет қылмақ.
Бүріскен жарық емес біткен тұяқ.
Жауабы: Есек
Өзіне міндеттесе, қызмет қылмақ.
Бүріскен жарық емес біткен тұяқ.
Жауабы: Есек
Кілемнің түрлеріндей жүндері бар,
Айбатты жан шыдамас үндері бар.
Шаршы бой, сұлу құйрық, қысқа құлақ,
Кететін зиян қылып бір жер бар.
Жауабы:..
Айбатты жан шыдамас үндері бар.
Шаршы бой, сұлу құйрық, қысқа құлақ,
Кететін зиян қылып бір жер бар.
Жауабы:..
Есек те емес,
Жылқы да емес.
Екеуінің ұқсастығы
Береді тұрқы елес.
Жауабы: Құлан
Жылқы да емес.
Екеуінің ұқсастығы
Береді тұрқы елес.
Жауабы: Құлан
Адам тимей қағанағым жарылды.
Жауабы: Мұз
Жауабы: Мұз
Қарағайсыз, тақтасыз,
Көпір салдым балтасыз.
Жауабы: Мұз
Көпір салдым балтасыз.
Жауабы: Мұз
Ақ сиыр туып кетер,
Қара сиыр жатып қалар.
Жауабы: Қардың кетуі
Қара сиыр жатып қалар.
Жауабы: Қардың кетуі
Бөркін ағай киеді ошырайтып.
Жауабы: Томарға түскен қар
Жауабы: Томарға түскен қар
Ақ шапанын үстінен
Алты ай бойы шешпеді.
Қара шапаны үстінен
Алты ай бойы түспейді.
Жауабы: Қысқы ақ қар, жазғы қара жер
Алты ай бойы шешпеді.
Қара шапаны үстінен
Алты ай бойы түспейді.
Жауабы: Қысқы ақ қар, жазғы қара жер
Аяғы жоқ, қолы жоқ,
Жүретұғын жолы жоқ.
Мінезі де жеңілтек,
Тіл алмайтын бір тентек,
Шөпшілердің шөбін шашты,
Қалпағымды ала қашты.
Жауабы:..
Жүретұғын жолы жоқ.
Мінезі де жеңілтек,
Тіл алмайтын бір тентек,
Шөпшілердің шөбін шашты,
Қалпағымды ала қашты.
Жауабы:..
Будақ түтін түсі аппақ,
Көк жүзіне тұзақтап.
Қойғандай-ақ жылжымай
Тауды өбеді құшақтап.
Жауабы: Ақша бұлт
Көк жүзіне тұзақтап.
Қойғандай-ақ жылжымай
Тауды өбеді құшақтап.
Жауабы: Ақша бұлт
Бұлт ішінде бурыл ат кісінейді.
Жауабы: Күннің күркіреуі
Жауабы: Күннің күркіреуі
Көкте туып,
Жерде өледі.
Жауабы: Жаңбыр
Жерде өледі.
Жауабы: Жаңбыр