Бөлім: «Жұмбақтар жинағы»
Жұмбақ – адамның ой-өрісін, алғырлығын, білімін сынау мақсатында нақты бір зат немесе құбылыс тұспалдап сипатталатын шағын әдеби жанр.
Жұмбақ жанры дүние жүзі халықтары әдебиетінің көпшілігінде бар. Бұл жанрға Аристотель “Жұмбақ – жақсы жымдасқан метафора” деп анықтама берген. Жұмбақ әдебиеттің ежелгі үлгілерінде, ауыз әдебиетінде жиі кездесетіндіктен оны ғылымда “фольклорлық жанр”, “халықтық поэзияның шағын түрі” деп санау орын алған. Алайда, қазіргі заман әдебиеті өкілдерінің, әсіресе, балалар әдебиеті авторларының шығарм-ғында Жұмбақтар топтамасы жиі кездеседі. Сондықтан оны тек фольклорлық жанр аясында шектеуге болмайды.
Жұмбақ жанры дүние жүзі халықтары әдебиетінің көпшілігінде бар. Бұл жанрға Аристотель “Жұмбақ – жақсы жымдасқан метафора” деп анықтама берген. Жұмбақ әдебиеттің ежелгі үлгілерінде, ауыз әдебиетінде жиі кездесетіндіктен оны ғылымда “фольклорлық жанр”, “халықтық поэзияның шағын түрі” деп санау орын алған. Алайда, қазіргі заман әдебиеті өкілдерінің, әсіресе, балалар әдебиеті авторларының шығарм-ғында Жұмбақтар топтамасы жиі кездеседі. Сондықтан оны тек фольклорлық жанр аясында шектеуге болмайды.
Бiрде былдыр-былдыр,
Сәбилердiң тiлiндей,
Бiрде сыңғыр-сыңғыр,
Қоңыраудың үнiндей,
Ән сап жатқан ерiнбей,
Бұл не?
Сәбилердiң тiлiндей,
Бiрде сыңғыр-сыңғыр,
Қоңыраудың үнiндей,
Ән сап жатқан ерiнбей,
Бұл не?
Сынаптай жылтырап,
Биiктен сырғиды,
Ән салып былдырап,
Iздейдi ылдиды.
Биiктен сырғиды,
Ән салып былдырап,
Iздейдi ылдиды.
Бұйра жасап сан қилы,
Сұйық жазық шалқиды.
Сұйық жазық шалқиды.
Қия шыңнан құлайды,
Тасты бұзып арыны.
Ақ жалданып тулайды,
Құлақ жарар сарыны.
Тасты бұзып арыны.
Ақ жалданып тулайды,
Құлақ жарар сарыны.
Аяғы жоқ, қолы жоқ,
Бiрақ тыныш тұрмайды.
Сақтамасаң – қорын тек,
Барша тiрлiк құрайды.
Бiрақ тыныш тұрмайды.
Сақтамасаң – қорын тек,
Барша тiрлiк құрайды.
Күннiң көзi түйiлдi,
Көкте бұлт үйiрiлдi.
Сұйық моншақ шашылып,
Жерге нәр боп құйылды.
Көкте бұлт үйiрiлдi.
Сұйық моншақ шашылып,
Жерге нәр боп құйылды.
Көктемде
Дүр сiлкiндi өзен ағынды.
Деп-демде
Шытынап шынысы
Төменге ағылды.
Дүр сiлкiндi өзен ағынды.
Деп-демде
Шытынап шынысы
Төменге ағылды.
Қызыл құмда көл жатыр,
Шымылдықтай шайқалып.
Бұдан аумас ол тақыр,
Көлбейдi тек жайқалып,
Ұстай алмас қол батыр,
Желмен кетер найәалып.
Шымылдықтай шайқалып.
Бұдан аумас ол тақыр,
Көлбейдi тек жайқалып,
Ұстай алмас қол батыр,
Желмен кетер найәалып.
Еш тесiкке тұрмайды,
Ол жоқта жер құрғайды.
Ол жоқта жер құрғайды.
Алдымда тұрды ақ түбiт,
Бiрақ ұстай алмадым,
Жүгiрiп барып аптығып.
Бiрақ ұстай алмадым,
Жүгiрiп барып аптығып.
Аспан түйдi қабағын,
Сұр пердесiн кердi де,
Жапты жердiң танабын.
Сұр пердесiн кердi де,
Жапты жердiң танабын.
Сұрғылт түтiн,
Бүркесе маңайды,
Адастырар талайды.
Бүркесе маңайды,
Адастырар талайды.
Дауысыңды қайталап жырақта,
Айнытпай жеткiзер құлаққа.
Айнытпай жеткiзер құлаққа.
Айтқаныңды айнытпай,
Қайталайды өзiңе
Тiл қатқанмен қаймықпай,
Көрiнбейдi көзiңе.
Қайталайды өзiңе
Тiл қатқанмен қаймықпай,
Көрiнбейдi көзiңе.
Жиегiне шатырдың
Судан шеге қатырдым.
Судан шеге қатырдым.
Мұхитта дәу бiр –
Қалқып тау тұр.
Қалқып тау тұр.
Мұхиттардың ортасында
Аппақ тау бар, түк өспейдi
Жер шарының картасында,
Оған еш шың теңеспейдi.
Аппақ тау бар, түк өспейдi
Жер шарының картасында,
Оған еш шың теңеспейдi.
Жалтырайды сайда,
Сынбайтын айна.
Сынбайтын айна.
Қыста шыны боп қатады,
Жылыда су боп жатады.
Жылыда су боп жатады.
Суда қалқиды,
Жылыда балқиды.
Жылыда балқиды.
Қыс бойы бiз коньки тепкенде,
Айдынның мөп мөлдiр көгiлдiр
Тозбаған көрпесi,
Көктемде
Бiр күнде-ақ бой-бой боп сөгiлдi.
Айдынның мөп мөлдiр көгiлдiр
Тозбаған көрпесi,
Көктемде
Бiр күнде-ақ бой-бой боп сөгiлдi.
Көлдiң бетi көк әйнек,
Сырғанауға, тым әйбет!
Сырғанауға, тым әйбет!
Мүлгiп тұрған бақ тыныш,
Ораныпты ақ күмiс.
Ораныпты ақ күмiс.
Қолы мен қаламы жоқ,
Бiрақ сурет салады көп.
Бiрақ сурет салады көп.
Тек өзi көрiнбейдi,
Адамды тоңдырады
Ызғары дiрiлдетiп,
Есiңнен тандырады.
Адамды тоңдырады
Ызғары дiрiлдетiп,
Есiңнен тандырады.