Бөлім: «Әңгімелер жинағы»
Әңгіме, әдебиетте — оқиғаны қара сөзбен баяндайтын шағын көркем шығарма жанры.
Әңгіменің жанрлық ерекшеліктері оқиғаны баяндау тәсілі, композициялық, сюжеттік құрылысы, көркемдік жүйесі арқылы айқындалады. Әңгіменің көлемі шағын, кейіпкерлер саны аз, сюжет ұйытқысын құрайтын оқиғаның басталуы, шарықтау шегі мен шешімі болады. Онда адам, оның өмірі мен тағдыры, аса маңызды деген оқиға жинақы беріледі. Мұнда бір айтылған жайларға қайта оралуға, тәптіштеп баяндауға, ұзақ суреттеуге орын жоқ. Әңгіме жанры аз сурет арқылы көп жайды аңғарта білетін айрықша көркемдік шеберлікті талап етеді.
Е-е-е, таптым, таптым
Бір күні әйелі Қожаға ақша беріп:— Базардан қап сатып әкел, — дейді. Қожа жарықтық әйелінің айтқанын екі еткен бе, базарға қарай томпаңдап жөнеледі...
© Қазақ халық ауыз әдебиеті
Дүниенің ісі дүниеде
Бір ақсақал қайтыс болып оны жерлеп болғанда, Жігіт деген жігіт келіп қайтыс болған ақсақалдың інісіне:— Талай жыл көрші болдық. Көңіліміз жақын дос..
© Қазақ халық ауыз әдебиеті
Дүниеде еркектер көп пе, әйелдер көп пе?
Бірде Қожадан:— Қожеке, дүниеде еркектер көп пе, әйелдер көп пе? — деп сұраса керек.— Әрине, әйелдер көп, — дейді Қожа.— Неге олай? — дегенде, Қожа:—..
© Қазақ халық ауыз әдебиеті
Дүйсенбі туралы
Әңгімесінің айтуына қарағанда, бұл адам өткен ғасырдың жетпісінші жылдарында сексен жас шамасында қайтыс болған. Орта жүздің Керей руынан шыққан..
© Қазақ халық ауыз әдебиеті
Доспол
Орта жүзден шыққан руы қыпшақ Доспол датқаның жігіт кезінде ақылын сынап, әйел аламын деп қыз таңдап ел аралап жүргенде жолда бір шалға кездесіп..
© Қазақ халық ауыз әдебиеті
Доспен әңгіме
Әпендінің досы көрші қаланың билеуші әкімі болып сайланыпты. Біраз уақыттан кейін Әпенді досына жолығуға барады. Досы дастарқанға көл-көсір тамақ..
© Қазақ халық ауыз әдебиеті
Домбыра мен қобыздың қайсыбірінің даусы жақсы?
Қарны ашып отырған Қожанасырдан:— Домбыра мен қобыздың, сырнай мен кернейдің қайсысының даусы жақсы? — деп сұрапты жолдастары. Оған Қожанасыр:— Ей..
© Қазақ халық ауыз әдебиеті
Домаланған шапан
Қожанасырдың әйелі өте долы, ұрысқақ екен. Бір күні қатты ашуланыпты да, баспалдақта тұрған Қожанасырды салып қалады. Қожекең құлап, тасырлатып..
© Қазақ халық ауыз әдебиеті
Денсаулық үшін
Бір тоқсанға келген қамқор әженің ішімдікке салынған кенже немересі болады. Ол босағада киімшең, ұсқынсыз, сең соққан балықтай болып жатқан жерінен..
© Қазақ халық ауыз әдебиеті
Дәрігерді тосу
Ел шұбырып жататын қара жолдың бойында қой бағып отырған жігіт таңертең қойын өргізерде кәрі шешесінен:— Апа, ары-бері өткен жүргіншілерді байқай..
© Қазақ халық ауыз әдебиеті
Дәмді мантылар
Әпенді базарда дүкен ашып, манты сатады. Ісі оңға баспай, пайда да түспейді. Тіпті Әпенді салықты да уақтылы төлей алмай, әкімдер келіп, әй-шай жоқ..
© Қазақ халық ауыз әдебиеті
Дәл өлшеу
Екі адам қатты таласып қалады. «Қай жеңілгеніміз өз етінен бір пұт ет кесіп беретін болсын» деп бәстеседі. Бірі жеңіледі де:— Тілегеніңнің бәрін..
© Қазақ халық ауыз әдебиеті
Данагүл
Төле би: «Балама әйелді өзім таңдап алып беремін. Байдың байлығына қызықпаймын, бидің билігіне қызықпаймын. «Асыл пышақ қап түбінде жатпайды» деген...
© Қазақ халық ауыз әдебиеті
Ғафу ет мені, есегім!
Бір күні Қожанасыр есегіне күндегіден отынды көбірек артыпты. Жүгінің ауырлығынан болар, есегі қиқарлық қылып, жүрмей тұрып алыпты. Есегін ары-бері..
© Қазақ халық ауыз әдебиеті
Былтырғы аюға биылғы аю ұқсамайды
Өзінше аңшы атанып жүрген біреу «Аюлысай» деген жермен бір жігітті ертіп өрлепті.— Ой, мен былтыр бір қақпан, мына мылтықпен бес аю алдым. Қорықпасаң..
© Қазақ халық ауыз әдебиеті
Бұрын туғаннан ақыл сұра
Сырым батыр бала күнінде он төрт жасында-ақ жорыққа аттанатын болыпты. Сонан он сегіз жасқа келеді. Он сегіз жасында жолдасты көбейтіп, манғұлдан..
© Қазақ халық ауыз әдебиеті
Бұлғақтың тапқырлығы
Қай кезде болсын ел еркесі болған ерлерге ешкім де тізесін батырып, тіліне тыйым сала алмаған. Халқымыз олармен ай сайын болмаса да, жыл сайын..
© Қазақ халық ауыз әдебиеті
Бұлғақ тентектің өкініші
Бұлғақ шәлкем-шалыс мінезді жан болған. Оған «тентек» деген қосымша атты жұрт ерке де қиқар қылығын қызық көріп қана емес, тапқырлығы мен тура іске..
© Қазақ халық ауыз әдебиеті
Бұлғақ тентек пен Қамбар төре
Қамбар төре аңнан қайтып келе жатса, астында шабан торысы бар, бір адам келе жатыр. Ол — Бұлғақ деген тентек еді. Ол келіп Қамбар төреге сәлем..
© Қазақ халық ауыз әдебиеті
Бұлғақ тентек атанған себебі
Той-думанда біреулерге тілі тиіп, біреулермен төбелесіп, астындағы жалғыз атын айыпқа тартып, жүре береді екен. Ол ешкімнен қорқып, қаймықпайды...
© Қазақ халық ауыз әдебиеті
Бұл менің құла биемнің құлынын жеген
Қансонарда екі-үш кісі қасқыр соғып алады да, бұл қайсымызға лайық деп кеңеседі. Аңшылардың бірі молда екен, ол молдалығын бетке ұстап қасқыр маған..
© Қазақ халық ауыз әдебиеті
Бұқтым-бұқтым
Жәлел ауылына жалғас отыратын бір байдың жылқысынан екі атты ұстап алып, бірін мініп, бірін жетелеп, Құрманғазы Әуесті алып кеткен солдаттарды қуады...
© Қазақ халық ауыз әдебиеті
Бұқа болмаса, бұзау бұзықтықты қайдан үйренеді?
Бір күні Қожаның бұзауына оқыра тиіп, құйрығын тігіп, ауылды айнала шапқылап жүрсе керек. Қожа шыбықты ала салып, бұқаны басқа-көзге ұра бастайды.—..
© Қазақ халық ауыз әдебиеті
Бұйырса...
Бір қарт базардан арықтау тай сатып алады да, жетелеп жүріп суарып, жыл бойына баптай береді, баптай береді. Түгі жылтырап, әбден кісі қызығарлықтай..
© Қазақ халық ауыз әдебиеті
Бұзаубайдың мырзалығы
Бұрын жергілікті халық Ырғызды «Жармола» деп атаған. Сол кездерде қан базар, қызу сауда орталығы болған Жармоланың жәрмеңкесі мен базарына сонау..
© Қазақ халық ауыз әдебиеті