Бөлім: «Мақал-мәтелдер жинағы»
Мақал — нақыл сөз. Ол өмірдегі түрлі құбылысты жинақтап, түйіп, ықшамдап беріп, бір не екі тармақтан тұратын, алдыңғы жолдарында пайымдап, соңғы жолдарында қорытылған ой айтатын халықтық бейнелі поэтикалық жанрдың бір түрі, ғасырлардан екшеліп жеткен терең мазмұнды, тақырып аясы кең сөз мәйегі. Мақалдар көбіне өлең үлгісінде кейде қара сөзбен де айтылады. Ұйқасқа (“Қайраңы жоқ көлден без, қайырымы жоқ ерден без”), аллитерацияға (“Етігін шешпей ер шыңаймас”), ассонансқа (“Қатты жерге қақ тұрар, Қайратты ерге бақ тұрар”) құрылады. Мақалдар тура және ауыспалы мағынада қолданылады. Ауыспалы мағынадағы сөздер ішкі астары бар, тұтас бір ойды білдіреді (“Бір жеңнен қол шығар, бір жағадан бас шығар”), (“Ырысқа қарай ұл өсер, Қонысқа қарай мал өсер”), (“Ел — ырыстың орманы, ер — ырыстың қорғаны”), (“Ер жігіт үш ақ үй тігеді, үш қара үй тігеді”).
Мәтел — өзінің негізгі түйіндеуін кесіп айтпайтын, бір-бірімен кереғар шендестіруі жоқ, қорытындысы тұспалды, қысқа да нұсқа нақыл сөз. Мақалға өте жақын. Мәтел сыңар тармақ болып келеді. Сөз үстемелене келіп, мақалға айналады. Мысалы, “Қаңбақтан қашсаң, дөңбекке” — мәтел. “Қаңбақтан қашсаң, дөңбекке жолығасың” — мақал. Мәтел тура, ауыспалы, астарлы мағынада қолданылады. Мәтел адамның айтқан пікіріне ой қосады, сезімін әсерлі де айшықты жеткізеді. Ақын-жазушылардың ұтымды сөздерінің біразы Мақал-Мәтелге айналған: (“Ұылымды іздеп, дүниені көздеп” — Абай), (“Жалғанды жалпағынан басып өтіп” — Жамбыл, т.б.).
Мәтел — өзінің негізгі түйіндеуін кесіп айтпайтын, бір-бірімен кереғар шендестіруі жоқ, қорытындысы тұспалды, қысқа да нұсқа нақыл сөз. Мақалға өте жақын. Мәтел сыңар тармақ болып келеді. Сөз үстемелене келіп, мақалға айналады. Мысалы, “Қаңбақтан қашсаң, дөңбекке” — мәтел. “Қаңбақтан қашсаң, дөңбекке жолығасың” — мақал. Мәтел тура, ауыспалы, астарлы мағынада қолданылады. Мәтел адамның айтқан пікіріне ой қосады, сезімін әсерлі де айшықты жеткізеді. Ақын-жазушылардың ұтымды сөздерінің біразы Мақал-Мәтелге айналған: (“Ұылымды іздеп, дүниені көздеп” — Абай), (“Жалғанды жалпағынан басып өтіп” — Жамбыл, т.б.).
Тілін білмейтіндер емес, тілін білгісі келмейтіндер – мәңгүрт.
Тілсіз жерде тіршілік жоқ.
Тіл қоса алар жер мен көктің арасын,
Тіл айырар анасынан баласын.
Тіл айырар анасынан баласын.
Тілі өлген ел – тірі өлген ел.
Ұлттың өшуі, тілдің өшуінен басталады.
Ұлттың қуаты – тілінде.
Ақынның тілі қылыштан өткір.
Атағыңды өсіретін де, өшіретін де – тіл.
Ана тілің алпыс тілге татиды.
Адамға келген он пәленің тоғызы – тілден.
Тіл мәртебесі - ел мәртебесі.
Тіл мәртебесі - ел мәртебесі.
Тіл - достықтың алтын көпірі.
Тіл - ұлттың сүйенетін тамыры, сыйнатын тәңірі.
Халық үшін өзге тілде сөйлеу қауіпті емес, өзге тілде ойлау қауіпті.
Тіл - өлшеусіз қазына, өрісі кең әлем. Тілден тілдің кеңдігі болмағанымен, кемдігі жоқ.
Тіл сүйексіз болса да, сүйектен өтеді.
Тіл ақылдың - өлшемі.
Жақсы тауып айтар, жаман қауып айтар.
Ашынған тілді болар, ашыққан ұры болар.
Көнектей басыңа шүмектей тілің жау.
Тіл жүйрік емес, ой жүйрік.
Аузы құлып сандықты тіс ашпаса, тіл ашады.
Ата өнері - балаға мұра.
Ұстаны соққан пышағынан таниды.