Бөлім: «Мақал-мәтелдер жинағы»
Мақал — нақыл сөз. Ол өмірдегі түрлі құбылысты жинақтап, түйіп, ықшамдап беріп, бір не екі тармақтан тұратын, алдыңғы жолдарында пайымдап, соңғы жолдарында қорытылған ой айтатын халықтық бейнелі поэтикалық жанрдың бір түрі, ғасырлардан екшеліп жеткен терең мазмұнды, тақырып аясы кең сөз мәйегі. Мақалдар көбіне өлең үлгісінде кейде қара сөзбен де айтылады. Ұйқасқа (“Қайраңы жоқ көлден без, қайырымы жоқ ерден без”), аллитерацияға (“Етігін шешпей ер шыңаймас”), ассонансқа (“Қатты жерге қақ тұрар, Қайратты ерге бақ тұрар”) құрылады. Мақалдар тура және ауыспалы мағынада қолданылады. Ауыспалы мағынадағы сөздер ішкі астары бар, тұтас бір ойды білдіреді (“Бір жеңнен қол шығар, бір жағадан бас шығар”), (“Ырысқа қарай ұл өсер, Қонысқа қарай мал өсер”), (“Ел — ырыстың орманы, ер — ырыстың қорғаны”), (“Ер жігіт үш ақ үй тігеді, үш қара үй тігеді”).
Мәтел — өзінің негізгі түйіндеуін кесіп айтпайтын, бір-бірімен кереғар шендестіруі жоқ, қорытындысы тұспалды, қысқа да нұсқа нақыл сөз. Мақалға өте жақын. Мәтел сыңар тармақ болып келеді. Сөз үстемелене келіп, мақалға айналады. Мысалы, “Қаңбақтан қашсаң, дөңбекке” — мәтел. “Қаңбақтан қашсаң, дөңбекке жолығасың” — мақал. Мәтел тура, ауыспалы, астарлы мағынада қолданылады. Мәтел адамның айтқан пікіріне ой қосады, сезімін әсерлі де айшықты жеткізеді. Ақын-жазушылардың ұтымды сөздерінің біразы Мақал-Мәтелге айналған: (“Ұылымды іздеп, дүниені көздеп” — Абай), (“Жалғанды жалпағынан басып өтіп” — Жамбыл, т.б.).
Мәтел — өзінің негізгі түйіндеуін кесіп айтпайтын, бір-бірімен кереғар шендестіруі жоқ, қорытындысы тұспалды, қысқа да нұсқа нақыл сөз. Мақалға өте жақын. Мәтел сыңар тармақ болып келеді. Сөз үстемелене келіп, мақалға айналады. Мысалы, “Қаңбақтан қашсаң, дөңбекке” — мәтел. “Қаңбақтан қашсаң, дөңбекке жолығасың” — мақал. Мәтел тура, ауыспалы, астарлы мағынада қолданылады. Мәтел адамның айтқан пікіріне ой қосады, сезімін әсерлі де айшықты жеткізеді. Ақын-жазушылардың ұтымды сөздерінің біразы Мақал-Мәтелге айналған: (“Ұылымды іздеп, дүниені көздеп” — Абай), (“Жалғанды жалпағынан басып өтіп” — Жамбыл, т.б.).
1) Шағала келмей жаз болмас,
Шаңқан келмей, боз болмас.
2) Шебердің қолы көпке ортақ.
3) Шеберлікке шек жоқ.
4) Шашу – оңай, жинау - қиын.
Шаңқан келмей, боз болмас.
2) Шебердің қолы көпке ортақ.
3) Шеберлікке шек жоқ.
4) Шашу – оңай, жинау - қиын.
1) Қимас досың сұраса, қимасыңды бергейсің.
2) Қатының жаман болса,
Кісі алдында тіл қатпа.
3) Құс қанатымен,
Ер жолдасымен.
4) Қыран құс қисық..
2) Қатының жаман болса,
Кісі алдында тіл қатпа.
3) Құс қанатымен,
Ер жолдасымен.
4) Қыран құс қисық..
1) Өкпеден соққан жел жаман,
Елінен безген ер жаман.
Елге сыймас кер жаман,
Егінсіз болса жер жаман.
2) Өлімнен ұят күшті.
3) Өз елінің иті де..
Елінен безген ер жаман.
Елге сыймас кер жаман,
Егінсіз болса жер жаман.
2) Өлімнен ұят күшті.
3) Өз елінің иті де..
1) Жаманға ошақтың үш бұты,
Үш айлық жол.
2) Жапа шегіп, жай жату
Жасықтықтың белгісі,
Ерте жатып, кеш тұру
Пасықтықтың белгісі.
3) Жаман өзен..
Үш айлық жол.
2) Жапа шегіп, жай жату
Жасықтықтың белгісі,
Ерте жатып, кеш тұру
Пасықтықтың белгісі.
3) Жаман өзен..
1) Еңбек ептілікті сүйеді.
2) Ер қадірін ер білер,
Зер қадірін зергер білер.
3) Еңбексіз өмір – сөнген көмір.
Еңбек қылмай ер оңбас,
4) Бірлік..
2) Ер қадірін ер білер,
Зер қадірін зергер білер.
3) Еңбексіз өмір – сөнген көмір.
Еңбек қылмай ер оңбас,
4) Бірлік..
1) Білімнің басы - бейнет, соңы - зейнет.
Байлық, байлық емес, бірлік байлық.
2) Бөлінгенді бөрі жейді, жарылғанды жау жейді.
3) Бір жеңнен қол..
Байлық, байлық емес, бірлік байлық.
2) Бөлінгенді бөрі жейді, жарылғанды жау жейді.
3) Бір жеңнен қол..
1) Атамекен — анаң екен,
Қысылғаңда панаң екен.
2) Акқу көлін аңсайды,
Адам туған жерін аңсайды.
3) Акқу көлін аңсайды,
Адам туған жерін..
Қысылғаңда панаң екен.
2) Акқу көлін аңсайды,
Адам туған жерін аңсайды.
3) Акқу көлін аңсайды,
Адам туған жерін..
1) Отан елдің анасы, Ел ердің анасы.
2) Отансыз адам — ормансыз бұлбұл
3) Отан оттан да ыстық, жалыны бар шоқтан да ыстық.
4) Отан отбасынан..
2) Отансыз адам — ормансыз бұлбұл
3) Отан оттан да ыстық, жалыны бар шоқтан да ыстық.
4) Отан отбасынан..
1) Жат асыңа қарайды,
Дос басыңа қарайды.
2) Ас – адамның арқауы.
3) Нан— тамақтыңатасы
Ынтымақ — көптің батасы.
4) Ас иесімен тәтті,
Табағымен..
Дос басыңа қарайды.
2) Ас – адамның арқауы.
3) Нан— тамақтыңатасы
Ынтымақ — көптің батасы.
4) Ас иесімен тәтті,
Табағымен..
1) Ақсақ қой түстен кейін маңырайды.
2) Таңбасыз тай, енсіз қой болмайды.
3) Мал – баланың шашуы.
4) «Көктемде бір тойдым,
Көбік қарда бір..
2) Таңбасыз тай, енсіз қой болмайды.
3) Мал – баланың шашуы.
4) «Көктемде бір тойдым,
Көбік қарда бір..
1) Ит - ырыс.
2) Ит - адамның құлағы.
3) Ит - опа, қатын - жапа.
4) Ит ұяласын аңсайды.
5) Ит ұяласынан қорықпайды.
6) Ит те бойдағында..
2) Ит - адамның құлағы.
3) Ит - опа, қатын - жапа.
4) Ит ұяласын аңсайды.
5) Ит ұяласынан қорықпайды.
6) Ит те бойдағында..
Адам күш жұмсап бай бола алмайды,
Арыз айтып бек бола алмайды.
Арыз айтып бек бола алмайды.
Адам мен малдың айырмасы ақылда.
Адам ойлайды,
Алла шешеді.
Алла шешеді.
Адам өз атын кісілікпен көтереді.
Адам өмірі қылдан да жіңішке.
Адам тілден табады,
Сиыр мүйізінен табады.
Сиыр мүйізінен табады.
Адам уағдада тұрса,
Сөз қадірін білгені.
Уағдада тұрмаса,
Ол адамның өлгені.
Сөз қадірін білгені.
Уағдада тұрмаса,
Ол адамның өлгені.
Адам ісінің астарында өлім жатады.
Адамды екі нәрсе қартайтпайды:
Бірі — жақсы мінез,
Екіншісі — жақсы сөз.
Бірі — жақсы мінез,
Екіншісі — жақсы сөз.
Адамнан тілеген арыды,
Құдайдан тілеген жарыды.
Құдайдан тілеген жарыды.
Адамның ақылы азса,
Істемес істі істейді.
Істемес істі істейді.
Адамның басы—Алланың добы.
Адамның көзі — таразы.
Адалға есеп, арамға да сұрау бар...