Саяси режимдердің типтері. Дүние жүзі тарихы, 10 сынып, дидактикалық материал.

1-қосымша

Тоталитарлық саяси режим

Тоталитаризм (лат.totalis - бәрі,тұтас, толық) – мемлекеттің адамды және қоғамның барлық салаларын толығымен өзіне бағындыру саяси режимі. Мемлекеттік зорлық-зомбылықтың барлық түрлерінен (деспотизм, тирания, әскери диктатура және т.б.) тоталитаризм қадағалаудың толықтығымен ерекшеленеді.

«Тоталитаризм» термині 20-шы жылдары енгізілді. Терминді енгізген сыншы Б.Мусолини, бірақ ол өзі 1925 жылдан бастап фашистік мемлекетті сипаттау үшін терминді қолданды. 1929 жылдан бастап бұл термин КСРО-дағы қалыптасқан режимге қатысты қолданылды.

Тоталитаризм әлеуметтік-экономикалық тәртіптің ерекше моделі және саяси режим ретінде индустриалды даму сатысына тән, сондай-ақ «жаңа адам», «жаңа экономикалық және саяси тәртіпті» дамытудың анық бағыттарын беретін идеология ретінде ХХ ғасырда пайда болды. Бұл дәстүрлі құрылымдардың тез бұзылуына, қорқынышты белгісіздік жағдайында бірлікке және шоғырландыруға деген ұмтылысы.

Бұл жағдайда көпшілік әртүрлі саяси авантюрлердің (көшбасшылар, фюрерлер, харизматикалық көшбасшылар) оңай «жемтігі» болып табылады. Мұндай саяси авантюрлер өздерінің ойларын қолдайтындардың фанатизміне сүйеніп, өз идеологиясын халыққа жүктеп, туындаған проблемаларды шешуге арналған жоспарларды шығарады.

Тоталитаризмнің саяси жүйесі, әдетте, қатаң орталықтандырылған партиялық-мемлекеттік құрылым болып табылады, ол бүкіл қоғамды бақылауды жүзеге асырады, бұл бақылаудан тыс кез-келген қоғамдық-саяси ұйымдардың пайда болуына жол бермейді. Мысалы, КСРО-да әрбiр кәсiпорында, әрбiр мемлекеттiк немесе қоғамдық ұйымда партия ұяшығы (КПСС) болды.

Тоталитаризм жағдайында азаматтық қоғам толығымен мемлекет бақылауында болып, мемлекеттің өзі билеуші партияның идеологиялық бақылауында болады. Басым идеология қоғамның күшті біріктіруші және жұмылдырушы күші болып табылады. «Бізбен бірге болмаған адам - бізге қарсы!» ұраны, плюрализмге жол бермейтін ұрандардың бірі.

Идеологиялық үрдістерге байланысты тоталитаризм әдетте «оң» және «теріс» деп қарастыру қалыптасқан. Марксизм-ленинизм идеясына негізделген «теріс» тоталитаризм коммунистік елдерде (КСРО, Шығыс Еуропа, Азия және Куба) пайда болды. Фашистік Германиядағы «оң» тоталитаризм ұлттық социализм идеологиясына, ал Италияда - итальяндық фашизм идеясына негізделген.

Кез-келген тоталитарлық режимге тән ерекшеліктер: қоғамның әскери және жартылай әскери ұйымы; үнемі ішкі және сыртқы «жаулар» қаупі, төтенше жағдайлардың болуы, келесі «шұғыл» міндеттерді орындау үшін көпшілікті тұрақты жұмылдыру; жоғары басшылыққа талассыз мойынсұну талабы; қатал билік.

http://www.grandars.ru/college/sociologiya/politicheskie-rezhimy.html