Жасуша мембранасының құрылымы, қасиеттері мен қызметтері. Биология, 10 сынып, презентация.

Оқу мақсаты

Сұйық мозаика үлгісін қолданып жасуша мембранасының құрылымы, қасиеттері мен қызметтері арасындағы байланысты анықтау

- жасуша мембранасының құрылымын, қасиеттерін мен қызметтерін біледі;

- жасуша мембранасының сұйық-мозаика үлгісін сипаттай алады;

- сұйық-мозаика моделін қолданып жасуша мембранасының құрылымы, қасиеттері мен қызметтері арасындағы өзара байланысты анықтай алады.

Жетістік критерийлері:

Терминология

Жасуша мембранасының электрондық микроскоппен қарағандағы көрінісі

http://cytochemistry.net/cell-biology/membrane.htm

https://en.wikipedia.org/wiki/History_of_cell_membrane_theory#/media/File:Annular_Gap_Junction_Vesicle.jpg

https://www.pinterest.co.uk/source/evangelineleong.blogspot.com/

Жасуша мембранасының сұйық-мозаикалық үлгісі

https://www.youtube.com/watch?v=tlNX1zWiC40 – 2 минут

Жасуша мембранасы тірі жасушаларды қоршаған ортасынан бөліп тұратын шекара болып табылады.

Жасуша мембранасы іріктемелі өткізгіштік қабілетке ие, кейбір заттарды басқа заттарға қарағанда еркін өткізе алады

© 2011 Pearson Education, Inc.

Жасуша мембранасы липидтер мен нәруыздардың

Фосфолипидтер плазмалық (жасуша) мембранасындағы ең көп кездесетін липидтер

Фосфолипидтер гидрофобты және гидрофилді бөліктері бар амфипатикалық молекулалар

Мембрана сұйық-мозаикалық үлгісі бойынша оның құрамына кіретін әртүрлі нәруыздардың «мозаикалық» үйлесіміндегі «сұйық» құрылым болып табылады.

© 2011 Pearson Education, Inc.

Гидрофильді

Гидрофобты

құйрығы

СУ

СУ

Фосфолипидті

биқабат

Нәруыздың гидрофобты

аймағы

Нәруыздың

гидрофильді аймағы

Мембрананың сұйықтылығы

Жасуша мембранасындағы фосфолипид молекулалары биқабат ішінде қозғала алады

Көптеген липидтер және кейбір нәруыздар мембрана бойымен бүйірлік бағытта қозғалады

© 2011 Pearson Education, Inc.

Температура төмендегенде мембрана сұйық күйден қатты күйге ауысады

Мембрананың қатты күйге ауысу температурасы липидтердің түріне тәуелді

Қанықпаған май қышқылдарына бай мембраналар қаныққан май қышқылқдары мол жасушалар мембранасына қарағанда сұйық болып келеді.

Қалыпты жұмыс жасау үшін жасуша мембранасы сұйық болуы тиіс.

© 2011 Pearson Education, Inc.

Стероидты холестерол әртүрлі температурада мембрананың сұйықтықтығына әркелкі әсер етеді

Жылы температурада (37°C) холестерол фосфолипид молекулаларының қозғалысын шектейді

Төмен температурада мембрананың сұйықтығын қамтамасыз ету арқылы оның тығыздалып жинақталуын алдын алады

© 2011 Pearson Education, Inc.

Мембранадағы липидтік құрылымның

Көптеген түрлердің жасуша мембранасындағы липидтік құрамның әркелкі болуы қандай да бір нақты қоршаған орта жағдайына бейімделу нәтижесі болуы мүмкін

Температура өзгеріп тұратын аймақтарда тіршілік ететін организмдерде температураның өзгеруіне жауап ретінде липидтік құрылымды өзгерту мүмкіндігі қалыптасқан

© 2011 Pearson Education, Inc.

Мембраналық нәруыздар және олардың қызметтері

Мембрана әртүрлі нәруыздардың коллажы болып табылады, олар жиі бір-бірімен топтасып липидті биқабаттың матрицасына еніп тұрады.

Нәруыздардың мембрананың арнайы қызметтерінің көп бөлігін анықтайды

© 2011 Pearson Education, Inc.

Шеткі нәруыздар мембрананың беткі ауданымен байланысқан Интегральды нәруыздар гидрофобті аймаққа еніп жатады

Мембрананы толық алып жататын интегральды нәруыздарды трансмембраналық нәруыздар деп те атайды

Интегральды нәруыздардың гидрофобты аймағында бір немесе бірнеше полярсыз амин қышқылдары болады, жиі альфа-оралым формасында болады

© 2011 Pearson Education, Inc.

Мембраналық нәруыздардың 6 басты қызметтері

Тасымалдау

Ферменттік белсенділік

Сигналдарды өткізу

Жасушалардың бір-бірін тануы (рецепторлық)

Жасушааралық байланыс

Цитоқаңқа мен жасуша сыртындағы матрикске бекіну

© 2011 Pearson Education, Inc.

Ферменттер

Тітіркендіргіш

Рецептор

Сигналды өткізу

АТФ

(a) Тасымалдау

(b) Ферменттік белсенділік

(c) Сигналды өткізу

Гликопротеин

(d) Жасушалардың

бір-бірін тануы

(e) Жасушааралық

байланыс

(f) Цитоқаңқа мен

жасуша сыртындағы

матрикске бекіну

Жасуша мембранасының құрылымы оның жартылай өткізгіштік қасиетін анықтайды

Жасуша қоршаған ортамен зат алмасуы қажет, осы үдеріс жасуша мембранасы арқылы бақыланады

Плазмалық мембрана таңдалы өткізгіш, жасушалардағы молекулалардың қозғалуын реттейді

© 2011 Pearson Education, Inc.

Липидті биқаттың өткізгіштігі

Гидрофобты (полярсыз) молекулалар, мысалы стероидты гормондар, липидті биқабатта ериді және мембрана арқылы жылдам өтеді

Полярлы молекулалар, мысалы қанттар, мембрана арқылы жеңіл өте алмайды

© 2011 Pearson Education, Inc.

Correctly color code and identify the name for each part of the cell membrane.

7

6

5

8

Correctly color code and identify the name for each part of the cell membrane.

7

6

5

8

«Білдім» және «Білгім келеді» бағандарды толтыру

Сұрақ: Пойкилотермді («салқын қандылар») жануарлардың жасушасында қанықпаған май қышқылдарының мөлшері гомойтермді («жылы қандылар») жануарларға қарағанда әдетте көп. Осыны қалай түсіндіресіз?

Үй жұмысы