Табиғаттағы көміртек пен азот айналымы. Биосферадағы биохимиялық үрдістер. Топырақ пен шөгінді жыныстар түзудегі тірі ағзалардың рөлі. Биология, 9 сынып, презентация.

Сабақтың тақырыбы:

Табиғаттағы көміртек пен азот айналымы. Биосферадағы биохимиялық үрдістер. Топырақ пен шөгінді жыныстар түзудегі тірі ағзалардың рөлі.

Оқу мақсаты:

9.3.1.4 азот пен көміртектің табиғаттағы айналымының сызбасын құру.

Бағалау критерийлері:

азот пен көміртек айналымының сызбасын құрады

азотты сіңіру, ыдырау, нитрификация және денитрификация үдерістерін түсіндіре алады.

Кілт сөздер:

көміртек-углерод – carbon

көміртек диоксиді- диоксид углерода - carbon dioxide

Көмірсулар –углеводы - carbohydrate

Липидтер –липиды - lipid

Нәруыздар –белки - protein

Азот –азот - nitrogen

аммиак – аммиак - ammonia

Нитрит –нитрит - nitrite

Нитрат –нитрат - nitrate

Отын –ископаемое топливо - fossil fuels

фотосинтез - фотосинтез - photosynthesis

тыныс алу - дыхание - respiration

Жану - горение - combustion

Ыдырау - распад - decay

нитрификациялайтын бактериялар - нитрифицирующие бактерии- nitrifying bacteria

азот жинақтаушы бактериялар - азотфиксирующие бактерии - nitrogen fixing bacteria

Өндіру - производить –produce

Қайта жасау - преобразовывать –convert

Выделять – бөліну –give off

қолдану - использовать - use

Көміртектің айналымы

Планетадағы барлық заттар үнемі айналымда болады. Фотосинтез үшін көміртегінің көзі атмосферадағы немесе суда еріген көмірқышқыл газы болып табылады. Өсімдіктер түзген органикалық заттың құрамында көміртегі қоректену тізбегі бойынша тірі не өлі өсімдік ұлпалары арқылы өтіп,тыныс алу, ашу, шіру немесе отынның жануы нәтижесінде көмірқышқыл газы түрінде атмосфераға қайтады.

Азот

Азот табиғатта өте көп тараған элементтің бірі болып есептеледі. Жер бетіндегі оның негізгі түрлері — литосферадағы байланысқан және атмосферадағы молекулалық азот. Табиғи жағдайда топырақтағы байланысқан азоттың мөлшері кемімейді. Ауадағы бос азот та түрлі себептермен толықтырылып отырады. Мысалы, ағаш, шымтезек (торф)(торф) (мұндай бет жоқ), таскөмірді жаққанда, органикалық заттар шірігенде, атмосфераға азот бөлінеді.

Азот айналымында негізгі рөл атқаратын бактериялар. Топырақта тіршілік ететін кейбір бактериялар да ауа жетіспейтін жағдайда нитраттардан оттекті өзіне тартып, атмосфераға бос азот бөледі. Осы процестер нәтижесінде табиғатта үздіксіз азот айналымы жүріп отырады.

Түйнек бактериялары ауадағыАуа молекулаМолекула күйіндегі азоттыАзот басқа организмдерОрганизм сіңіре алатындай органикалықОрганикалық қосылыс (мұндай бет жоқ) Органикалық қосылыс (мұндай бет жоқ)қосылыстарғаОрганикалық қосылыс (мұндай бет жоқ) айналдырады.

Шіріген өсімдіктерден немесе жануарлардың өлекселерінен бактериялардың басқа топтарының іс-әрекеті нәтижесінде азот бос түрге өтеді де қайтадан атмосфераға қайтады.

Азоттың табиғаттағы айналымы

Азот айналымы 5 – негізгі үрдістен тұрады:

Фиксация – бактериялар бос азотты аммоний ионына айналдыруы.

2. Нитрификация – аммоний өсімдіктер сіңіре алатын нитраттарға айналуы.

3. Ассимиляция - өсімдіктің топырақтан нитраттарды сіңіреді, содан кейін азот аминқышқылдарын, нуклеин қышқылдарын түзуге жұмсалады.

4. Аммонификация – ыдырау үрдісі. Өсімдіктер шірігенде немесе жануарлар өлген кезде, саңырауқұлақтар мен бактериялар азотты қайтадан аммонийге айналдырады.

5. Денитрификация – топырақтағы азот қайтадан ауаға қайтады.

Қолданылуы

Азот — өсімдікке қажетті қоректік элемент. Азот қышқылының тұздары — нитраттар және аммоний тұздары минералдық тыңайтқыштар ретінде қолданылады.

Ағаш, таскөмір, органикалық заттар жанғанда, шірігенде ауаға бос азот бөлінеді. 

Организмдегі азот нәруыз (белок) синтездеуге қатысады.

Жұптық жұмыс:

Оқушыларға көміртек және азот айналымына тартылған үдерістер мен элементтер туралы карточкаларды таратып беру. Осы карточкалар мен айналымның бос диаграммаларын қолдана отырып, көміртек және азот айналымының сызбасын құрады. Жұптар дайын жауаппен бірін –бірі тексеріп, бағалайды.

Атмосферадағы азот

Өсімдіктер мен микробтардың белогы

Жануар белогы

Өлі органика + экскреттер

Аммиак және аммоний тұздары

Нитриттер

Нитраттар

Қоректену

Өлім

Өлім және экскреция

Редуценттер әсерінен ыдырау(сапрофитті бактериялар, саңырауқұлақтар

Тамырмен сорылу

Нитрафицирлейтін бактериялардың әсерінен нитрофильдену

-

Заттар

-

Ағзалардың қатысымен жүретін процестер

Азотофиксация процесі

Өнеркәсіптік

1

2

3

4

Бұршақтұқымдастардың тамырындағы түйнек бактериялар

Еркін қозғалатын бактериялар(азот бактериялары

Найзағайдың әсерінен атмосферада азоттың түзілуі

Көміртектің айналымы:

ауадағы көміртегі диоксиді

қазба отындағы көміртек қосылыстары

жасыл өсімдіктердегі көмірсулар, майлар және ақуыздар

топырақтағы көмірсулар, майлар және ақуыздар

жануарлардағы көмірсулар, майлар және ақуыздар

Қоректену

Өлім

Өлім

фотосинтез

жану

Тыныс алу

Тыныс алу

Тыныс алу

Ыдырау

Үйге тапсырма:

Топырақ пен шөгінді жыныстар түзудегі тірі ағзалардың рөлі.

Рефлексия: